Mill, Grundtvig og Tómas af Akvínas

John Stuart Mill

Hannes hélt því fram, að röksemdir Mills fyrir málfrelsi ættu enn við. Stundum hefði maður rétt fyrir sér, og væri þaggað niður í honum, missti mannkynið af dýrmætu sjónarmiði. Stundum væri skoðun hans aðeins hluti sannleikans, og mannkynið mætti ekki heldur missa af henni, svo að eðlilegt jafnvægi myndaðist, til dæmis milli íhaldssemi og frjálslyndis. Stundum væri skoðun hans beinlínis röng, til dæmis gyðingahatur nasista, en þá styrktist rétta skoðunin við að spreyta sig á að hrekja hana. Danska skáldið N. F. S. Grundtvig hefði orðað þetta eftirminnilega: Frelsið er Loka ekki síður en Þórs.

Hins vegar væri frelsisregla Mills hæpnari, en hún kveður á um það, að menn ættu að vera frjálsir að öllu því, sem skaðaði ekki aðra, jafnvel þótt það skaðaði þá sjálfa. Gallinn við regluna væri ekki, að hún væri óskýr eða óraunhæf, heldur að með henni væri ekki gerður greinarmunur á lofsverðum og lastsverðum verkum manna, heldur þau öll lögð að jöfnu, vændi og hjúkrun, klámmyndaleikur og kennsla, lífið gert að reikningsdæmi. Almenningsálitið mætti áskilja sér rétt til að líta vændi hornauga, en bera virðingu fyrir hjúkrun. Þess vegna taldi Hannes nálgun heilags Tómasar af Akvínas heppilegri. Hann hefði sagt, að við mennirnir væru allir syndarar, en sumar syndir okkur bitnuðu á öðrum, til dæmis barsmíðar og þjófnaður, og þeim ætti löggjafinn að reyna að halda niðri, en láta hinar syndirnar afskiptalausar. Með því væri viðurkennt, að þær væru syndir, eins og vera bæri, en löggjafinn þyldi mönnum þær engu að síður.

Fíknaefnaneysla og vændi

Hannes sneri sér síðan að ýmsum syndum, sem ættu ekki að varða við lög, þótt flokka ætti þær og fordæma sem syndir. Löggjafinn leyfði til dæmis tvö fíkniefni, sem væru stórhættuleg, níkotín og vínanda, og seldu þau raunar í ríkisbúðum. Það væri hrein hræsni að leyfa þau og selja, en banna jafnframt neyslu og sölu margra efna með vægari verkan. Sala þeirra færi þess vegna fram í undirheimum, og glæpahringir mynduðust. Flest fíkniefni hefðu róandi áhrif á neytendur þeirra. Best væri að gefa öll fíkniefni frjáls nema þau, sem yllu beinlínis ofbeldishegðun.

Hannes benti á, að vændi hefði breytt um eðli, svo að bann við því væri enn óeðlilegra en áður fyrr. Í fyrsta lagi ættu langflestir kost á kynmökum fyrir hjónaband, svo að vændiskonur sinntu ekki eðlilegri kynlífsþjónustu, heldur miklu frekar þeim afbrigðum kynlífs, sem menn væru feimnir við að biðja konur sínar eða unnustur um. Í öðru lagi hefði milliliðurinn á milli viðskiptavinarins og vændiskonunnar nær horfið fyrir tilverknað netsins. Nú seldu vændiskonur þjónustu sína beint og oft jafnvel án þess að snerta viðskiptavini sína, sem keyptu aðgang að þeim á netmiðlum, þar sem þeir horfðu á þær leika listir sínar, Hannes rakti dómsmál í Kanada, þar sem kona, sem rekið hafði vændishús, var ákærð, en konurnar í húsi hennar, klæddar leðurfatnaði frá hvirfli til ilja og í háum hælum og oddhvössum, höfðu eingöngu veitt þá þjónustu að niðurlægja viðskiptavinina með því að láta þá skríða um nakta á fjórum fætum og berja þá með svipum. Konan var sýknuð. Efaðist hann um, að þau algengu rök gegn vændi, að það fæli í sér niðurlægingu kvenna, ætti við um slíka þjónustu.

Hannes minntist á tvö önnur sjónarmið, sem veiktu niðurlægingarröksemdina fyrir banni við vændi. Annað væri, að stundum væri vændi stundað af mannúðarástæðum. Til væru þeir einstaklingar, sem ekki gætu útvegað sér rekkjunauta af eigin rammleik, til dæmis vegna offitu, fötlunar eða ýmissa útlitsgalla. Þeir yrðu annaðhvort að greiða fyrir kynlíf eða verða af því. Hitt sjónarmiðið væri, að ungir sveinar stunduðu einnig vændi, og seldu þeir þjónustu sína aðallega rosknum samkynhneigðum körlum, en stundum og þó miklu sjaldnar konum. Talið væri, að 20 af hundraði vændisfólks væru karlkyns.

Rómantísk einstaklingshyggja Mills

Hannes kvað frjálshyggju hafa mótast á sautjándu og átjándu öld, þegar John Locke setti fram sáttmála um takmörk valdsins, David Hume um réttlæti sem friðhelgi eignarréttar og frjálsa samninga og Adam Smith um viðskiptafrelsi. Í frönsku byltingunni hefði frjálshyggjan klofnað í íhaldssama frjálshyggju Edmunds Burkes og Alexis de Tocquevilles og róttæka frjálshyggju Tómasar Paines, og væri John Stuart Mill með sína rómantísku einstaklingshyggju arftaki hans, raunar líka John Maynard Keynes á tuttugustu öld, en kenning þeirra væri stundum kölluð félagsleg frjálshyggja. Það væri ef til vill of langt gengið að kalla Mill jafnaðarmann, en hann hefði hafnað eignarrétti á stórum jörðum og talið samvinnufélög vænlegan kost. Sósíalismi hefði þó að dómi hans þurft að vera sjálfvalinn, en ekki valdboðinn. Rómantísk einstaklingshyggja væri mörgu ungu fólki að skapi, en þegar það stofnaði fjölskyldur og eignaðist börn, tæki borgaralegt siðferði oftast við. Hinir sérstæðu menn, sem Mill lofsöng í Frelsinu, hefðu oft verið sérvitringar, sem vanrækt hefðu skyldur sínar við samborgarana, ekki snillingar, sem skapað hefðu ný verðmæti.

Kúgun karla?

Hannes vék líka að riti Mills um Kúgun kvenna. Hann væri sammála Mill um jafnan rétt kynjanna, og það væri líka rétt, að mannkynið hefði verið svipt kostinum á að njóta margvíslegra hæfileika kvenna, af því að þær hefðu áður fyrr verið neyddar til að þvo af börnum og matreiða allan daginn alla daga. En nú á dögum nytu þær fulls frelsis. Tilraunir öfgafemínista til að færa hugtakakerfi stéttabaráttu í anda Marx yfir á samskipti kynjanna, þar sem Feðraveldið ætti að gegna hlutverki kapítalismans, væru dæmdar til að mistakast. Sannleikurinn væri sá, að konum vegnaði almennt miklu betur í lífinu en körlum. Þær lifðu lengur, styttu sér síður aldur, leiddist síður út í ofdrykkju og aðra fíkniefnaneyslu, féllu síður í vinnuslysum eða stríðum og stunduðu síður glæpi. Líklega væri skýringin á þessu, að hæfileikar dreifðust miklu jafnar á konur en karla (bjölluboginn væri hærri og krappari), lægra hlutfall þeirra væri á jaðrinum, ýmist afglapar eða afburðamenn. Enn fremur mætti ætla, að börn veittu konum meiri lífsfyllingu en körlum. Nú á dögum væru skólar og störf að skólagöngu lokinni aðallega miðað við konur frekar en karla og óhamingjusamasti hópurinn væri jafnan einstæðir karlar. Þeir væru ef til vill ekki kúgaðir, en þeir væru afskiptir.

The book’s first selections are from the writings of Icelandic historians Ari the Learned and Snorri Sturluson. In a famous speech at the Icelandic Parliament in the year 1000, the Lawspeaker, Thorgeir from Brightlake District, emphasised, according to Ari the Learned, that the Icelanders had no king but the law, unlike the other Nordic nations where kings waged endless wars and imposed heavy taxes. The same theme was found in Snorri’s account of another famous speech, by the farmer Einar from Thverá at the Parliament in the year 1024. In Snorri’s Heimskringla, the history of the Norwegian kings, two ancient Germanic principles are taken for granted: government by consent and the right of rebellion. Later, the English philosopher John Locke built a systematic defence of liberty on those two principles.

Hannes said that the three most remarkable Nordic conservative-liberal thinkers were Snorri, the Swedish pastor and politician Anders Chydenius, and the Danish pastor and poet N. F. S. Grundtvig. In 1765, Chydenius had anticipated the two powerful ideas articulated eleven years later in Adam Smith’s Wealth of Nations: that one man’s profit need not be another man’s loss; and that order could arise spontaneously, without commands. In the nineteenth century, Grundtvig had argued, much in the same manner as the French writer Alexis de Tocqueville, for free associations that could serve as both guardians and outlets for individuals, such as congregations, people’s high schools, various societies, collectives, cooperatives, and private companies.

The audience included the Icelandic Ambassador to Spain, Kristján Andri Stefánsson, and a lively discussion followed Hannes’ talk. The Czech student Jonáš Kurus asked about the connection of religion to the Germanic political tradition. Hannes replied that the roots of Germanic tribal self-government were pre-Christian, just as the Roman chronicler Tacitus had described in the first century AD. Admittedly, a principle of Roman law was that what affected all should be decided by all, Quod omnes tangit ab omnibus approbetur, but this had not been a general principle as in the customary law of the Germanic tribes. However, St. Thomas Aquinas accepted the right to rebel if and when kings became tyrants. Natural law in the Thomist tradition certainly had acted as a restraint on kings, but not to the same extent as Germanic customary law.

From left: Hannes, Breki, Schweiger and Tyler.

The German student Anne Struffmann asked what other nations could learn from the Nordic example. Hannes replied that the relative success of the Nordic countries was not because, but in spite of, social democracy. The Nordic heritage of liberty had been strong enough to withstand both the past assaults by kings invoking the grace of God and the modern assaults by social democrats invoking the will of the People. The success of the Nordic countries rested, Hannes said, on three pillars: the rule of law, including strong protection of private property rights, free trade, and social cohesion, which implied a robust civic spirit. But such a social cohesion could not be constructed. It developed over a long time, through compromises and mutual adjustments.  Nevertheless, newly liberated nations in the South could learn from Grundtvig to try and transform peasants into responsible citizens and the masses into self-conscious nations by means of people’s high schools.

Other speakers at the conferences included three friends of Iceland who have often visited: Professor David D. Friedman, Dr. Tom G. Palmer 0f the Atlas Network, and Robert Tyler of New Direction. They have all studied the Icelandic chronicles and sagas. The conference was attended by two other Icelanders, Lukas Schweiger, former Chairman of European Students for Liberty, and Breki Atlason, the Icelandic coordinator of European Students for Liberty.

Fyrstu kaflarnir í bókinni eru eftir íslensku sagnritarana Ara fróða og Snorra Sturluson. Í ræðu Þorgeirs Ljósvetningagoða á Alþingi árið 1000, sem Ari skráði, er minnt á þá sérstöðu Íslands, að þar ráði lögin frekar en mennirnir. Íslendingar hafi verið blessunarlega lausir við konunga, sem stundi hernað og leggi á skatta. Sama stef er í ræðu Einars Þveræings á Alþingi árið 1024, sem Snorri skráði. Í Heimskringlu Snorra er gengið að tveimur stjórnmálahugmyndum germanskra þjóða vísum: ríkisvaldi með samþykki (government by consent) og mótstöðurétti (right of rebellion). Þessar hugmyndir batt John Locke í kerfi með Ritgerð um ríkisvald árið 1689, en sú bók markar upphaf nútíma frjálshyggju, frjálslyndrar íhaldsstefnu. 

Að sögn Hannesar voru þrír merkustu hugsuðir frjálslyndrar íhaldsstefnu á Norðurlöndum auk Snorra Finninn Anders Chydenius og Daninn N. F. S. Grundtvig. Chydenius setti árið 1765 fram sömu hugmyndir og Adam Smith ellefu árum síðar: að eins gróði þurfi ekki að vera annars tap og að mannlífið geti verið skipulegt án þess að vera skipulagt. Grundtvig lagði á nítjándu öld megináherslu á frjáls samtök fólksins, sem væru í senn bakhjarl þess og vettvangur, þar á meðal söfnuði samkvæmt vali, lýðháskóla og mjólkurbú, en líka einkafyrirtæki.

Á meðal áheyrenda á málstofunni var sendiherra Íslands á Spáni, Kristján Andri Stefánsson. Fjörugar umræður urðu á eftir ræðu Hannesar. Tékkneski stúdentinn Jonáš Kurus spurði, hver væru tengsl trúarbragða við hina norrænu frjálshyggju. Hannes svaraði, að rætur hennar teygðu sig langt aftur í heiðni, þegar germanskir ættbálkar hefðu stjórnað sér sjálfir, eins og Tacitus hefði lýst þegar á fyrstu öld e. Kr. Þótt í rómverskum rétti hefði verið til sú regla, að það, sem snerti alla, ættu allir að ákveða, Quod omnes tangit ab omnibus approbetur, hefði hún ekki verið eins almenn og hinar germönsku reglur um vald með samþykki og mótstöðurétt. Heilagur Tómas af Akvínas hefði þó viðurkennt mótstöðuréttinn, og óneitanlega veitti náttúruréttur kristninnar valdsmönnum nokkurt aðhald, en ekki eins mikið og sjálfstjórnarhugmyndir Germana.

Frá v.: Hannes, Breki, Schweiger og Tyler.

Þýski stúdentinn Anne Struffmann spurði, hvað aðrar þjóðir gætu lært af hinu norræna fordæmi. Hannes svaraði, að velgengni Norðurlanda hefði ekki verið vegna jafnaðarstefnu, heldur þrátt fyrir hana. Hin norræna frelsisarfleifð hefði verið nógu sterk til að standa af sér tvær árásir: frá konungum, sem töldu sig þiggja vald sitt af Guðs náð, og frá jafnaðarmönnum, sem töldu sig þiggja vald sitt samkvæmt vilja alþýðu. Velgengni Norðurlanda hvíldi á þremur stoðum: öflugu réttarríki, frjálsum alþjóðaviðskiptum og sterkum samhug, miklu trausti, rótgrónum borgaralegum dygðum. Slíkur samhugur yrði til á löngum tíma, við málamiðlanir og gagnkvæma aðlögun, en en ef til vill gætu nýfrjálsar þjóðir lært af Grundtvig, sem hefði talið nauðsynlegt að reka lýðháskóla til að kenna borgaralegar dygðir og þjóðlegan metnað.

Á ráðstefnunni töluðu meðal annarra Íslandsvinirnir David Friedman, Tom Palmer og Robert Tyler, sem hafa margoft komið til Íslands og eru vel kunnugir íslenskum fornbókmenntum. Hana sóttu einnig Lukas Schweiger, fyrrverandi formaður Students for Liberty Europe, sem búsettur er á Íslandi, og Breki Atlason, Íslandsfulltrúi samtakanna.

The oldest event described in the book took place in 946, when Norwegian King Haakon the Good returned to his subjects the land that his father, King Harold Fairhair, had expropriated, and promised to uphold the ancient law of the land, which could be traced back thousands of years to the customary law of the Germanic tribes, as described by the Roman chronicler Tacitus. The most recent event was in 1945, when Danish communists tried to restrict freedom of expression just to those who accepted democratic values, while Poul Andersen recalled Grundtvig’s exclamation that freedom was for Loki as well as for Thor. Snorri Sturluson, Anders Chydenius, and N. F. S. Grundtvig contribute most to the anthology, which contains 468 pages, of which 267 pages are the introduction.

Elsti viðburðurinn, sem greinir frá í bókinni, var árið 946, þegar Hákon Aðalsteinsfóstri skilaði bændum aftur öllu því landi, sem faðir hans, Haraldur hárfagri, hafði tekið af þeim og lofaði á þingum í Noregi að virða hin gömlu, góðu lög, sem rekja mátti að minnsta kosti þúsund ár aftur í aldir til sjálfstjórnar germanskra ættbálka, eins og rómverski sagnritarinn Tacitus lýsir. Yngsti viðburðurinn var árið 1945, þegar danskir kommúnistar vildu eftir hernám þýskra nasista banna andstæðingum lýðræðislegra gilda að tala, en Poul Andersen sagði þá og hafði eftir Grundtvig, að frelsið væri ekki síður fyrir Loka en Þór. Flestar greinarnar í þessari sýnisbók eru eftir Snorra, Chydenius og Grundtvig, en hún er alls 468 bls., þar af inngangur Hannesar 267 bls. Útgefandi er hugveitan New Direction í Brüssel.

At the 2026 Liberty Forum, RNH Academic Director, Hannes H. Gissurarson, Professor Emeritus of Politics at the University of Iceland, presented on 9 April a forthcoming book that he edits and introduces, Conservative-Liberal Thought in the Nordic Countries, 946–1945: An Anthology. It is 468 pages, of which 267 are his introduction. The first selections from the writings of Nordic authors are by the Icelandic chroniclers Ari the Learned and Snorri Sturluson, and the last ones by the Norwegian economist Trygve Hoff and the Danish law professor Poul Andersen. The anthology is published by the Brussels think tank New Direction.

In his talk in Porto Alegre, Hannes Gissurarson said that the success of the Nordic countries was despite, and not because of, social democracy. Its three main explanations were: a strong tradition of the rule of law; a firm commitment to free trade; and social cohesion, reflected in a high level of trust. Hannes also suggested an explanation of the tradition of hard work in the Nordic countries (possibly now being eroded by sloth, made possible by generous welfare benefits). It is that, over the centuries, the Nordic nations had to prepare for and endure harsh winters through hard work, unable to collect low-hanging fruit from trees in milder climates.

Dr. Hannesi H. Gissurarsyni, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH, var boðið að kynna þar 9. apríl 2026 væntanlega bók, sem hann ritstýrir, Conservative-Liberal Thought in the Nordic Countries: An Anthology, Frjálslynda íhaldsstefnu á Norðurlöndum: Sýnisbók. Þar skrifar hann 267 blaðsíðna formála, en síðan taka við valdir kaflar úr ritum norrænna manna, allt frá íslensku sagnriturunum Ara fróða og Snorra Sturlusyni til norska hagfræðingsins Trygve Hoffs og danska lagaprófessorsins Pouls Andersens, sem uppi voru á tuttugustu öld. Hugveitan New Direction í Brüssel gefur bókina út, og er hún 468 blaðsíður.

Hannes sagði í spjalli sínu, að velgengni Norðurlanda væri ekki vegna jafnaðarstefnu, heldur þrátt fyrir hana. Helstu skýringar á henni væru þrjár: réttarríki, viðskiptafrelsi og samheldni(social cohesion). Hann varpaði líka fram tilgátu um, hvers vegna myndast hefði á Norðurlöndum öflug vinnumenning (þótt ef til vill sé hún nú að þoka fyrir bótabetli). Hún er í fæstum orðum, að Norðurlandabúar hefðu árþúsundum saman orðið að bregðast við mögrum vetrum með því að leggja sjálfir hart að sér og safna birgðum. Þeir hefðu ekki getað tínt ávexti af trjám eins og suðrænar þjóðir.

Oddsson addressing in 2016 a meeting celebrating 25 years since Iceland renewed her recognition of the Baltic countries.

The most successful Icelandic politician of all time, Davíd Oddsson, passed away on 1 March 2026. He was Mayor of Reykjavik for 9 years, Prime Minister for almost 14 years, Foreign Minister for a year, Governor of the Central Bank of Iceland for four years, and Chief Editor of Morgunbladid, the only remaining daily in Iceland, for almost 17 years, from 2009 to his death. No Icelandic politician has done more to increase individual freedom and protect citizens’ rights against the state. On the day of Davíd’s funeral, 13 March, Morgunbladid printed many articles about him, including a long one by one of his closest friends, Hannes H. Gissurarson, Professor Emeritus of Politics at the University of Iceland. Hannes offered three explanations of Davíd’s great success as a politician. First, the circumstances worked in his favour, he was the right man at the right time, riding on the same wave as Thatcher in Great Britain and Reagan in the United States. Secondly, his political views were deeply rooted in the Icelandic national spirit; he was an extraordinary man with ordinary beliefs. Thirdly, he had the personal qualities of an effective politician. He had great charisma, and he was, in Machiavelli’s phrase, brave as a lion and sly as a fox. From the beginning, he was seen as a born leader. Hannes also published two articles in The Conservative on Davíd, an obituary, and a defence of his legacy on the occasion of leftist attacks.

Davíd was given a full state funeral in Hallgrímskirkja in Reykjavík, with a sermon delivered by the Rev. Geir Waage (the father-in-law of Davíd’s son Thorsteinn, a judge in the Reykjavík District Court). The ten pallbearers were (from right): Davíd’s loyal supporter, businessman Kjartan Gunnarsson; Davíd’s schoolmate and friend, the poet Thórarinn Eldjárn; Davíd’s loyal supporter, businessman Thórólfur Gíslason; Davíd’s colleague at Morgunbladid, Editor Haraldur Johannessen; Hannes H. Gissurarson; the surgeon Eiríkur Jónsson, who successfully treated Davíd for cancer; Davíd’s former adviser on international affairs, Albert Jónsson; Davíd’s cousin, Supreme Court Judge Ólafur Börkur Thorvaldsson; Central Bank Governor Dr. Ásgeir Jónsson; and Davíd’s loyal supporter, businessman Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson. Immediately following them were Davíd’s widow, Ástrídur Thorarensen, and their son, Thorsteinn Davídsson.

Davíð talar á fundi Almenna bókafélagsins 26. ágúst 2016, 25 árum eftir viðurkenningu Eystrasaltsríkjanna.

Davíð Oddsson, sigursælasti Íslendingur stjórnmálasögunnar, lést 1. mars 2026, 78 ára að aldri. Hann var borgarstjóri í níu ár, forsætisráðherra í tæp fjórtán ár, utanríkisráðherra í eitt ár, seðlabankastjóri í fjögur ár og ritstjóri Morgunblaðsins í sautján ár, til dánardags. Enginn stjórnmálamaður hefur átt drjúgari þátt í því á Íslandi að auka frelsi einstaklinganna til orða og athafna og tryggja réttindi þeirra gagnvart ríkisvaldinu. Þegar Davíð var jarðsunginn 13. mars, birtust margar minningargreinar um hann í Morgunblaðinu, þar á meðal eftir dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH. Taldi hann þrennt skýra hina óvenjulegu sigursæld Davíðs í stjórnmálum. Aðstæður innan lands og utan hefðu verið honum hagfelldar, hann hefði verið uppi á réttum tíma. Sjónarmið hans og skoðanir hefðu átt djúpar rætur í þjóðarsálinni, hann hefði verið óvenjulegur maður með venjulegar skoðanir. Í þriðja lagi hefði Davíð búið yfir ýmsum eiginleikum skilvirkra og sigursælla stjórnmálamanna. Hann hefði haft náðarvald (charisma) og kunnað í senn að vera hugrakkur sem ljón og bragðvís sem refur. Frá fyrstu tíð sáu margir, að hann var fæddur foringi.

Jarðarför Davíðs var opinber, og jarðsöng séra Geir Waage hann í Hallgrímskirkju, en úr kirkju báru hann tíu vinir og frændur, Kjartan Gunnarsson athafnamaður, Þórarinn Eldjárn skáld, Þórólfur Gíslason kaupfélagsstjóri, Haraldur Johannessen ritstjóri, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus, Eiríkur Jónsson læknir, Albert Jónsson alþjóðastjórnmálafræðingur, Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari, Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri og Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson athafnamaður. Á hæla þeirra fara ekkja Davíðs, Ástríður Thorarensen, og sonur þeirra, Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari.