Einn fremsti sérfræðingur heims í Evrópurétti, dr. Carl Baudenbacher, hélt fyrirlestur um Ísland og ESB í Sjálfstæðissalnum við Austurvöll mánudaginn 10. ágúst 2026. Fyrirlesturinn var á vegum Rannsóknarseturs um stjórnmál og efnahagsmál í Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, RNH og RSE, Rannsóknarmiðstöðvar um samfélags- og efnahagsmál, en stuðningsaðilar voru samtökin Áfram Ísland og Almenna bókafélagið, sem gefur út bók Baudenbachers og dóttur hans, Lauru M. Baudenbachers, sem er einnig sérfræðingur í Evrópurétti, Iceland Before the EU Referendum. Fundarstjóri var dr. Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrv. stjórnmálafræðiprófessor og forseti Íslands 1996–2016. Upphaflega hafði hátíðarsalur Háskólans verið bókaður fyrir viðburðinn, enda hafði Baudenbacher áður flutt þar fyrirlestra og verið gistiprófessor í Evrópurétti í lagadeild Háskólans, en Silja Bára Ómarsdóttir háskólarektor ákvað að afbóka salinn, vegna þess að Áfram Ísland hefði (ásamt Almenna bókafélaginu) auglýst viðburðinn.
Baudenbacher kvað þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026 ekki snúast um Evrópu eða einangrun, því að Ísland væri þegar í víðtæku og djúpu samstarfi við önnur Evrópulönd á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins, EES, og Fríverslunarbandalagsins, EFTA. Atkvæðagreiðslan snerist þess í stað um áframhaldandi aðild að EES eða inngöngu í Evrópusambandið. Ísland myndi hafa sáralítið áhrif í EES, miklu minni hlutfallslega en í EES. Evrópusambandið glímdi nú við mikla erfiðleika á mörgum sviðum, og Þjóðverjar væru að ókyrrast þar inni. Ísland yrði að afsala sér lokaorði eða endanlegu ákvörðunarvaldi um fiskveiðar, landbúnað, utanríkisviðskipti og peningamál, gengi það í ESB, en öll þessi svið væru undanþegin EES samningnum. Nú skæri EFTA dómstóllinn úr ágreiningsmálum, en gengi Ísland í ESB, færðist dómsvaldið til Dómstóls Evrópusambandsins, sem væri jafnan mjög hliðhollt framkvæmdastjórn ESB. Þau rök væri enn fremur hæpin, að vegna óvissu um öryggi sitt yrði Ísland að færa sig frá Bandaríkjunum og til ESB. Landið gæti ekki markað utanríkisstefnu sína til langs tíma miðað við einhver ógætileg orð sitjandi Bandaríkjaforseta, sem léti hvort sem er af völdum eftir tvö og hálft ár.
Baudenbacher kvað hætt við því, yrði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslunni að hefja á ný aðildarviðræður, að Íslendingar festust þá í slíkum viðræðum, sem væru auðvitað í eðli sínu aðlögunarviðræður. Torvelt gæti reynst að snúa aftur til ástandsins árið 2026, þótt vissulega væri ekkert í lögum eða reglum, sem bannaði Íslandi beinlínis að hverfa að lokum frá aðild. Í aðildarumsókn fælist ekki aðeins, að aðild væri skoðuð, heldur að umsóknarríkið vildi ganga í ESB. Með jái í þjóðaratkvæðagreiðslunni væri ekki farið í könnunarleiðangur, heldur stórt skref stigið í átt að aðild.
Baudenbacher rifjaði upp Icesave-deiluna milli Íslendinga annars vegar og Breta og Hollendinga hins vegar. Hún hófst, þegar Bretar og Hollendingar ákváðu einhliða að greiða eigendum Icesave-reikninga Landsbankans út innstæður þeirra og kröfðust þess síðan, að íslenska ríkið gengi í ábyrgð fyrir endurgreiðslu, sem nam fjórum milljörðum evra auk vaxta. Íslenska ríkið hafnaði þessari kröfu, því að það væri ekki ábyrgt fyrir reikningunum, heldur þrotabú Landsbankans og Tryggingarsjóður innstæðueigenda, enda hefði íslenska ríkið farið eftir öllum settum samevrópskum reglum um fjármálamarkaði. Eftir að kjósendur höfðu í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum hafnað samningum, þar sem gert var ráð fyrir greiðsluskyldu ríkisins, dygðu eignir þrotabús Landsbankans ekki fyrir innstæðum, kom deilan til kasta EFTA-dómstólsins, þar sem Baudenbacher var í forsæti. Gerðist ESB aðili að málinu með Bretum og Frökkum. EFTA-dómstóllinn hafnaði því, að íslenska ríkið væri ábyrgt fyrir greiðslum til innstæðueigenda. Hvergi væri um það stafur í regluverki EES og ESB, auk þess sem innstæðutryggingar á EES hefðu verið hugsaðar fyrir einstaka banka, en ekki fyrir hrun heils bankakerfis.
Húsfyllir var í Sjálfstæðissalnum, og að fyrirlestri Baudenbachers loknum stóðu fundargestir á fætur og hylltu hann. Fjörugar umræður urðu á eftir. Fundarstjórinn, Ólafur Ragnar Grímsson, sagði kankvís, að Baudenbacher væri sennilega eini maðurinn, sem gæti fengið þá Jón Baldvin Hannibalsson, Guðna Ágústsson og Guðlaug Þór Þórðarson til að koma á einn og sama fundinn. Í svörum sínum benti Baudenbacher á, að ESB hefði misst mikið við útgöngu Bretlands, sem hefði búið að langri lagahefð, en hún væri um margt ólík lagahefðinni á meginlandinu, sérstaklega í Frakklandi. Vitnaði Baudenbacher í orð tékkneska stjórnmálamannsins Karels Schwarzenbergs um, að sér litist ekki á þá Evrópu, sem mótuð væri af frönsku stjórnlyndi og þýskri smásmygli. Gat Baudenbacher þess, að forfaðir Schwarzenbergs, Karl Philipp, fursti af Schwarzenberg, hefði stjórnað hernum, sem sigraði Napóleon við Leipzig í október 1813, en Napóleon var einn hinna mörgu einræðisherra, sem freistuðu þess að sameina Evrópu.
