Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst 2026 um, hvort Ísland eigi að endurnýja umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu, hefur Almenna bókafélagið gefið út tvær bækur um málið. Önnur er eftir Ernu Bjarnadóttur hagfræðing og nefnist Afsal. Þar segir hún, að í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst sé kosið um, hvort hefja eigi á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þegar ríki sæki um aðild, hefjist aðlögunarferli. Nú sé kosið um, hvort eigi að halda því áfram. Opnunarskilyrði séu undanfari aðildarviðræðna. Þá sé löggjöf samræmd því, sem gildir í Evrópusambandinu. Aðlögunarferlið sé samræmismat, ekki samningur. Árin 2010–2013 hefðu 27 samningskaflar verið opnaðir. Sex hefðu ekki verið opnaðir, því að opnunarskilyrðum hefði ekki verið fullnægt: staðfesturéttur og þjónustufrelsi, frjálsir fjármagnsflutningar, landbúnaður, sjávarútvegur og dóms- og innanríkismál. Þegar lokunarskilyrðum sé fullnægt, geti aðildarsamningur orðið til, ekki fyrr. Þá sé aðildarsamningurinn venjulega borinn undir þjóðaratkvæði í umsóknarríkjum. Skilyrðin fyrir aðild hafi jafnt og þétt verið að þrengjast. Með Maastricht-sáttmálanum hafi Evrópusambandið breytt um eðli. Sjávarútvegur sé á einkavaldsviði Evrópusambandsins, en landbúnaður á dreifðu valdsvæði, þar sem aðildarríki og Evrópusambandið fari saman með vald. Sérlausn Möltu í sjávarútvegi hafi snúist um sáralitlar veiðar á túnfiski og sverðfiski og fiskverndunarsjónarmið. Malta hafi beðið um sérstaka meðferð, sem fjarlægum svæðum eins og Kanaríeyjar og Azoreyjum standi til boða, en fengið afsvar. Írar hafi fengið loforð um sérstakar ívilnanir í fiskveiðum, en það loforð hafi verið svikið. Finnar hafi orðið að fella niður tolla á landbúnaðarafurðum, en fengið leyfi til að veita sjálfir styrki á móti. Finnskur landbúnaður glími þó við mikla erfiðleika.
Hin bókin er eftir Hjört J. Guðmundsson, sagnfræðing og alþjóðastjórnmálafræðing og nefnist JÁhættaog er um hættuna af að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þar segir hann, að viðræður við ESB séu eins og ráðamenn þess hafi margsagt um aðlögun að regluverki þess, en ekki eiginlegar samningaviðræður. Fámenn ríki á jaðri Evrópu eigi erfitt uppdráttar í ESB. Ísland fengi 0,8% af þingmönnum og 0,1% vægi í flestum málum í ráðherraráðinu. Íslendingar myndi greiða miklu meira inn í sjóði ESB en þeir fengju úr þeim, líklega um 40 milljarða kr. á ári. Ráðamenn ESB stefni leynt og ljóst að því að breyta sambandinu úr tollabandalagi í öflugt miðstýrt sambandsríki sem yrði eitt af stórveldum heims. Við inngöngu flyttist forræði yfir fiskveiðum til Brussel, enda séu fiskveiðar á einkavaldsviði ESB, en reglan um hlutfallslegan stöðugleika sé aðeins vinnuregla, og henni mætti breyta með meirihlutasamþykkt ráðherraráðsins. Evrópusambandið hafi staðnað í samanburði við Bandaríkin, og kenni ráðamenn þar um skriffinnsku og reglugerðafargani. Það sé goðsögn að matvælaverð á Íslandi hljóti að lækka við inngöngu í ESB. Það verð ráðist af staðbundnum aðstæðum og verðmyndun á innra markaði Evrópu. Það sé rangt að Íslendingar hafi tekið upp 80% af regluverki ESB, þótt líklega hafi þeir nú tekið upp um 20% af því. Fáir hafi reynst okkur verr en ESB í eftirmála bankahrunsins, er það gerðist aðili að máli Breta og Hollendinga gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum. Framkvæmdastjórn ESB hafi iðulega verið skjól fyrir spillta stjórnmálamenn, og víðtæk spilling hafi þrifist í stjórnkerfi þess, eins og fjölmörg dæmi séu um.
Í ritdómi í Morgunblaðinu 30. júlí 2026 segir Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, að ritin séu stutt og aðgengileg: „Báðir höfundar skrifa um málið af hófsemi og þekkingu.“ Vekur hann sérstaka athygli á skrifum Ernu um fæðuöryggi og Hjartar um spillinguna í Brussel, en lítið hefur verið rætt um þetta hvort tveggja í umræðum um Ísland og ESB.
