Þráinn Eggertsson, prófessor emeritus í hagfræði, lést í Reykjavík 18. júní 2026 85 ára að aldri. Í minningargrein um hann í Morgunblaðinu 29. júní sagði Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, að sumir háskólakennarar teldu vísindin áþekkust berjafötu til að tína í fróðleik. Aðrir notuðu þau eins og kastljós til að lýsa upp veruleikann. Þráinn hefði verið í síðarnefnda hópnum.
Hannes rifjaði upp tvær ritgerðir Þráins, sem vörpuðu nýju ljósi á íslenska hagsögu. Önnur var um ítöluna og birtist í International Review of Law and Economics árið 1992. Landnámsmenn komu víðast að djúpum dölum, sem auðvelt var að skipta í jarðir. En dalirnir voru umkringdir fjöllum, sem nýta þurfti til beitar á sumrin, og það urðu þeir að gera saman. Þau beitarlönd voru afrétt, ekki einkaeign. Þá gátu einstakir bændur freistast til að reka of marga sauði á fjall, því að ávinningur af viðbótarsauðunum rann óskiptur til þeirra, en saman báru þeir kostnaðinn. Þannig varð til hætta á ofnýtingu, og hefur hún verið kölluð „samnýtingarbölið“ (the tragedy of the commons). Fornmenn kunnu þó ráð við því. Það var, að hver bóndi fékk að reka á fjall fastan fjölda sauða, „telja í“ afréttina. Fornmenn vissu líka, hvaða heildarfjöldi sauða væri hagkvæmastur. Það var við þau mörk, að þeir sneru sem feitastir niður á haustin, eins og kveðið var á um í Grágás.
Hin ritgerð Þráins, sem birtist í Journal of Economic Behavior & Organisation árið 1996, var um þá þversögn, að þjóðin svalt löngum, þótt auðug fiskimið væru undan landi. Skýringin var, að Íslendingar játuðust undir yfirráð Noregskonungs (og síðar Danakonungs) árið 1262, en konungur gerði bandalag við landeigendastéttina um að kæfa sjávarútveg í fæðingu. Þetta var gert með banni við vetursetu útlendinga, kröfu um, að allir yrðu að vera heimilisfastir á einhverju bændabýli (vistarbandið), og opinberum verðskrám, þar sem fiskverð var sett langt undir heimsmarkaðsverði. Þráinn spurði: Hvað gekk konungi til að halda þegnum sínum föstum í fátækt? Svarið var, að hann hafði séð á fimmtándu og sextándu öld hættuna af því, að landið gengi undan honum, væri útlendingum leyft að veiða hér og versla. Hann kaus því lægri tekjur og meira öryggi sjálfs sín, og landeigendastéttin (sem var aðeins lítið brot bænda, sem flestir voru leiguliðar) studdi hann, því að hún vildi halda í ódýrt vinnuafl, sem ella hefði leitað í sjávarsíðuna.
Hannes benti á, að á ofanverðri átjándu öld varð þetta kerfi gjaldþrota. Landeigendastéttin missti tökin, konungur seldi jarðir sínar og biskupsstólanna í sögulegustu einkavæðingu Íslandssögunnar, flestir bændur urðu sjálfseignarbændur, verslunareinokuninni var létt af og vistarbandið afnumið. Með öflugum sjávarútvegi mynduðust forsendur fyrir sjálfstæði. Eftir að Íslendingum tókst í fjórum þorskastríðum að reka útlendinga út af Íslandsmiðum, reis kerfi, sem reyndist í senn sjálfbært og arðbært, kvótakerfið, eins og Þráinn skýrði vel í bók sinni, Háskalegum hagkerfum, árið 2007. Flutti hann einnig fróðlegan fyrirlestur á ráðstefnu um kvótakerfið í Háskóla Íslands í október 2012, þegar uppi voru raddir um að feta í fótspor konunga og taka sjávarútveginn aftur kverkataki.
Hannes skrifaði einnig um Þráin í hinum fasta dálki sínum í nettímaritinu The Conservative. Jón Óttar Ragnarsson athafnamaður minntist Þráins á Facebook 26. júní 2026: „Einn eftirminnilegasti karakterinn í upphaflega Eimreiðarhópnum var snillingurinn Þráinn Eggertsson, hagfræðiprófessor. Fáir gáfu meira af sér í þessum félagsskap sem við Magnús Gunnarsson kölluðum saman í byrjun áttunda áratugarins til að vera hugmyndabrunnur fyrir borgaralega frjálslynd öfl á Íslandi. Fyrir utan að vera brilljant hagfræðingur og frábær penni, var Þráinn einn skemmtilegasti meðlimur í þessari frábæru sveit sem hittist reglulega í hádeginu í turnherberginu á Borginni.“ Magnús Gunnarsson athafnamaður skrifaði í minningargrein um Þráin í Morgunblaðinu sama dag, 29. júní 2026: „Það var fyrir rúmum 50 árum að Þráinn Eggertsson kom til liðs við hópinn, sem stóð að útgáfu Eimreiðarinnar. Þráinn tók strax virkan þátt í þeirri líflegu umræðu, sem þar átti sér stað um lífið og tilveruna. Hann var hæglátur, en með eindæmum rökfastur. Það sakaði ekki að hann var góður sögumaður og fylgdi oft rökum sínum eftir með léttum og skemmtilegum dæmum.“ Ragnar Árnason, prófessor emeritus í hagfræði, skrifaði sama dag: „Þráinn var einstaklega viðkunnanlegur maður. Hann hafði mikla persónutöfra og samræðuhæfileika og var ávallt fyndinn og skemmtilegur. Samt var hann hógvær og lítt fyrir að trana sér fram. Með rannsóknum sínum jók hann getu okkar til að takast á við vandamál samfélagsins. Með lífi sínu auðgaði hann tilveru okkar allra.“
