Mill, Grundtvig og Tómas af Akvínas

John Stuart Mill

Hannes hélt því fram, að röksemdir Mills fyrir málfrelsi ættu enn við. Stundum hefði maður rétt fyrir sér, og væri þaggað niður í honum, missti mannkynið af dýrmætu sjónarmiði. Stundum væri skoðun hans aðeins hluti sannleikans, og mannkynið mætti ekki heldur missa af henni, svo að eðlilegt jafnvægi myndaðist, til dæmis milli íhaldssemi og frjálslyndis. Stundum væri skoðun hans beinlínis röng, til dæmis gyðingahatur nasista, en þá styrktist rétta skoðunin við að spreyta sig á að hrekja hana. Danska skáldið N. F. S. Grundtvig hefði orðað þetta eftirminnilega: Frelsið er Loka ekki síður en Þórs.

Hins vegar væri frelsisregla Mills hæpnari, en hún kveður á um það, að menn ættu að vera frjálsir að öllu því, sem skaðaði ekki aðra, jafnvel þótt það skaðaði þá sjálfa. Gallinn við regluna væri ekki, að hún væri óskýr eða óraunhæf, heldur að með henni væri ekki gerður greinarmunur á lofsverðum og lastsverðum verkum manna, heldur þau öll lögð að jöfnu, vændi og hjúkrun, klámmyndaleikur og kennsla, lífið gert að reikningsdæmi. Almenningsálitið mætti áskilja sér rétt til að líta vændi hornauga, en bera virðingu fyrir hjúkrun. Þess vegna taldi Hannes nálgun heilags Tómasar af Akvínas heppilegri. Hann hefði sagt, að við mennirnir væru allir syndarar, en sumar syndir okkur bitnuðu á öðrum, til dæmis barsmíðar og þjófnaður, og þeim ætti löggjafinn að reyna að halda niðri, en láta hinar syndirnar afskiptalausar. Með því væri viðurkennt, að þær væru syndir, eins og vera bæri, en löggjafinn þyldi mönnum þær engu að síður.

Fíknaefnaneysla og vændi

Hannes sneri sér síðan að ýmsum syndum, sem ættu ekki að varða við lög, þótt flokka ætti þær og fordæma sem syndir. Löggjafinn leyfði til dæmis tvö fíkniefni, sem væru stórhættuleg, níkotín og vínanda, og seldu þau raunar í ríkisbúðum. Það væri hrein hræsni að leyfa þau og selja, en banna jafnframt neyslu og sölu margra efna með vægari verkan. Sala þeirra færi þess vegna fram í undirheimum, og glæpahringir mynduðust. Flest fíkniefni hefðu róandi áhrif á neytendur þeirra. Best væri að gefa öll fíkniefni frjáls nema þau, sem yllu beinlínis ofbeldishegðun.

Hannes benti á, að vændi hefði breytt um eðli, svo að bann við því væri enn óeðlilegra en áður fyrr. Í fyrsta lagi ættu langflestir kost á kynmökum fyrir hjónaband, svo að vændiskonur sinntu ekki eðlilegri kynlífsþjónustu, heldur miklu frekar þeim afbrigðum kynlífs, sem menn væru feimnir við að biðja konur sínar eða unnustur um. Í öðru lagi hefði milliliðurinn á milli viðskiptavinarins og vændiskonunnar nær horfið fyrir tilverknað netsins. Nú seldu vændiskonur þjónustu sína beint og oft jafnvel án þess að snerta viðskiptavini sína, sem keyptu aðgang að þeim á netmiðlum, þar sem þeir horfðu á þær leika listir sínar, Hannes rakti dómsmál í Kanada, þar sem kona, sem rekið hafði vændishús, var ákærð, en konurnar í húsi hennar, klæddar leðurfatnaði frá hvirfli til ilja og í háum hælum og oddhvössum, höfðu eingöngu veitt þá þjónustu að niðurlægja viðskiptavinina með því að láta þá skríða um nakta á fjórum fætum og berja þá með svipum. Konan var sýknuð. Efaðist hann um, að þau algengu rök gegn vændi, að það fæli í sér niðurlægingu kvenna, ætti við um slíka þjónustu.

Hannes minntist á tvö önnur sjónarmið, sem veiktu niðurlægingarröksemdina fyrir banni við vændi. Annað væri, að stundum væri vændi stundað af mannúðarástæðum. Til væru þeir einstaklingar, sem ekki gætu útvegað sér rekkjunauta af eigin rammleik, til dæmis vegna offitu, fötlunar eða ýmissa útlitsgalla. Þeir yrðu annaðhvort að greiða fyrir kynlíf eða verða af því. Hitt sjónarmiðið væri, að ungir sveinar stunduðu einnig vændi, og seldu þeir þjónustu sína aðallega rosknum samkynhneigðum körlum, en stundum og þó miklu sjaldnar konum. Talið væri, að 20 af hundraði vændisfólks væru karlkyns.

Rómantísk einstaklingshyggja Mills

Hannes kvað frjálshyggju hafa mótast á sautjándu og átjándu öld, þegar John Locke setti fram sáttmála um takmörk valdsins, David Hume um réttlæti sem friðhelgi eignarréttar og frjálsa samninga og Adam Smith um viðskiptafrelsi. Í frönsku byltingunni hefði frjálshyggjan klofnað í íhaldssama frjálshyggju Edmunds Burkes og Alexis de Tocquevilles og róttæka frjálshyggju Tómasar Paines, og væri John Stuart Mill með sína rómantísku einstaklingshyggju arftaki hans, raunar líka John Maynard Keynes á tuttugustu öld, en kenning þeirra væri stundum kölluð félagsleg frjálshyggja. Það væri ef til vill of langt gengið að kalla Mill jafnaðarmann, en hann hefði hafnað eignarrétti á stórum jörðum og talið samvinnufélög vænlegan kost. Sósíalismi hefði þó að dómi hans þurft að vera sjálfvalinn, en ekki valdboðinn. Rómantísk einstaklingshyggja væri mörgu ungu fólki að skapi, en þegar það stofnaði fjölskyldur og eignaðist börn, tæki borgaralegt siðferði oftast við. Hinir sérstæðu menn, sem Mill lofsöng í Frelsinu, hefðu oft verið sérvitringar, sem vanrækt hefðu skyldur sínar við samborgarana, ekki snillingar, sem skapað hefðu ný verðmæti.

Kúgun karla?

Hannes vék líka að riti Mills um Kúgun kvenna. Hann væri sammála Mill um jafnan rétt kynjanna, og það væri líka rétt, að mannkynið hefði verið svipt kostinum á að njóta margvíslegra hæfileika kvenna, af því að þær hefðu áður fyrr verið neyddar til að þvo af börnum og matreiða allan daginn alla daga. En nú á dögum nytu þær fulls frelsis. Tilraunir öfgafemínista til að færa hugtakakerfi stéttabaráttu í anda Marx yfir á samskipti kynjanna, þar sem Feðraveldið ætti að gegna hlutverki kapítalismans, væru dæmdar til að mistakast. Sannleikurinn væri sá, að konum vegnaði almennt miklu betur í lífinu en körlum. Þær lifðu lengur, styttu sér síður aldur, leiddist síður út í ofdrykkju og aðra fíkniefnaneyslu, féllu síður í vinnuslysum eða stríðum og stunduðu síður glæpi. Líklega væri skýringin á þessu, að hæfileikar dreifðust miklu jafnar á konur en karla (bjölluboginn væri hærri og krappari), lægra hlutfall þeirra væri á jaðrinum, ýmist afglapar eða afburðamenn. Enn fremur mætti ætla, að börn veittu konum meiri lífsfyllingu en körlum. Nú á dögum væru skólar og störf að skólagöngu lokinni aðallega miðað við konur frekar en karla og óhamingjusamasti hópurinn væri jafnan einstæðir karlar. Þeir væru ef til vill ekki kúgaðir, en þeir væru afskiptir.

Fyrstu kaflarnir í bókinni eru eftir íslensku sagnritarana Ara fróða og Snorra Sturluson. Í ræðu Þorgeirs Ljósvetningagoða á Alþingi árið 1000, sem Ari skráði, er minnt á þá sérstöðu Íslands, að þar ráði lögin frekar en mennirnir. Íslendingar hafi verið blessunarlega lausir við konunga, sem stundi hernað og leggi á skatta. Sama stef er í ræðu Einars Þveræings á Alþingi árið 1024, sem Snorri skráði. Í Heimskringlu Snorra er gengið að tveimur stjórnmálahugmyndum germanskra þjóða vísum: ríkisvaldi með samþykki (government by consent) og mótstöðurétti (right of rebellion). Þessar hugmyndir batt John Locke í kerfi með Ritgerð um ríkisvald árið 1689, en sú bók markar upphaf nútíma frjálshyggju, frjálslyndrar íhaldsstefnu. 

Að sögn Hannesar voru þrír merkustu hugsuðir frjálslyndrar íhaldsstefnu á Norðurlöndum auk Snorra Finninn Anders Chydenius og Daninn N. F. S. Grundtvig. Chydenius setti árið 1765 fram sömu hugmyndir og Adam Smith ellefu árum síðar: að eins gróði þurfi ekki að vera annars tap og að mannlífið geti verið skipulegt án þess að vera skipulagt. Grundtvig lagði á nítjándu öld megináherslu á frjáls samtök fólksins, sem væru í senn bakhjarl þess og vettvangur, þar á meðal söfnuði samkvæmt vali, lýðháskóla og mjólkurbú, en líka einkafyrirtæki.

Á meðal áheyrenda á málstofunni var sendiherra Íslands á Spáni, Kristján Andri Stefánsson. Fjörugar umræður urðu á eftir ræðu Hannesar. Tékkneski stúdentinn Jonáš Kurus spurði, hver væru tengsl trúarbragða við hina norrænu frjálshyggju. Hannes svaraði, að rætur hennar teygðu sig langt aftur í heiðni, þegar germanskir ættbálkar hefðu stjórnað sér sjálfir, eins og Tacitus hefði lýst þegar á fyrstu öld e. Kr. Þótt í rómverskum rétti hefði verið til sú regla, að það, sem snerti alla, ættu allir að ákveða, Quod omnes tangit ab omnibus approbetur, hefði hún ekki verið eins almenn og hinar germönsku reglur um vald með samþykki og mótstöðurétt. Heilagur Tómas af Akvínas hefði þó viðurkennt mótstöðuréttinn, og óneitanlega veitti náttúruréttur kristninnar valdsmönnum nokkurt aðhald, en ekki eins mikið og sjálfstjórnarhugmyndir Germana.

Frá v.: Hannes, Breki, Schweiger og Tyler.

Þýski stúdentinn Anne Struffmann spurði, hvað aðrar þjóðir gætu lært af hinu norræna fordæmi. Hannes svaraði, að velgengni Norðurlanda hefði ekki verið vegna jafnaðarstefnu, heldur þrátt fyrir hana. Hin norræna frelsisarfleifð hefði verið nógu sterk til að standa af sér tvær árásir: frá konungum, sem töldu sig þiggja vald sitt af Guðs náð, og frá jafnaðarmönnum, sem töldu sig þiggja vald sitt samkvæmt vilja alþýðu. Velgengni Norðurlanda hvíldi á þremur stoðum: öflugu réttarríki, frjálsum alþjóðaviðskiptum og sterkum samhug, miklu trausti, rótgrónum borgaralegum dygðum. Slíkur samhugur yrði til á löngum tíma, við málamiðlanir og gagnkvæma aðlögun, en en ef til vill gætu nýfrjálsar þjóðir lært af Grundtvig, sem hefði talið nauðsynlegt að reka lýðháskóla til að kenna borgaralegar dygðir og þjóðlegan metnað.

Á ráðstefnunni töluðu meðal annarra Íslandsvinirnir David Friedman, Tom Palmer og Robert Tyler, sem hafa margoft komið til Íslands og eru vel kunnugir íslenskum fornbókmenntum. Hana sóttu einnig Lukas Schweiger, fyrrverandi formaður Students for Liberty Europe, sem búsettur er á Íslandi, og Breki Atlason, Íslandsfulltrúi samtakanna.

Elsti viðburðurinn, sem greinir frá í bókinni, var árið 946, þegar Hákon Aðalsteinsfóstri skilaði bændum aftur öllu því landi, sem faðir hans, Haraldur hárfagri, hafði tekið af þeim og lofaði á þingum í Noregi að virða hin gömlu, góðu lög, sem rekja mátti að minnsta kosti þúsund ár aftur í aldir til sjálfstjórnar germanskra ættbálka, eins og rómverski sagnritarinn Tacitus lýsir. Yngsti viðburðurinn var árið 1945, þegar danskir kommúnistar vildu eftir hernám þýskra nasista banna andstæðingum lýðræðislegra gilda að tala, en Poul Andersen sagði þá og hafði eftir Grundtvig, að frelsið væri ekki síður fyrir Loka en Þór. Flestar greinarnar í þessari sýnisbók eru eftir Snorra, Chydenius og Grundtvig, en hún er alls 468 bls., þar af inngangur Hannesar 267 bls. Útgefandi er hugveitan New Direction í Brüssel.

Dr. Hannesi H. Gissurarsyni, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH, var boðið að kynna þar 9. apríl 2026 væntanlega bók, sem hann ritstýrir, Conservative-Liberal Thought in the Nordic Countries: An Anthology, Frjálslynda íhaldsstefnu á Norðurlöndum: Sýnisbók. Þar skrifar hann 267 blaðsíðna formála, en síðan taka við valdir kaflar úr ritum norrænna manna, allt frá íslensku sagnriturunum Ara fróða og Snorra Sturlusyni til norska hagfræðingsins Trygve Hoffs og danska lagaprófessorsins Pouls Andersens, sem uppi voru á tuttugustu öld. Hugveitan New Direction í Brüssel gefur bókina út, og er hún 468 blaðsíður.

Hannes sagði í spjalli sínu, að velgengni Norðurlanda væri ekki vegna jafnaðarstefnu, heldur þrátt fyrir hana. Helstu skýringar á henni væru þrjár: réttarríki, viðskiptafrelsi og samheldni(social cohesion). Hann varpaði líka fram tilgátu um, hvers vegna myndast hefði á Norðurlöndum öflug vinnumenning (þótt ef til vill sé hún nú að þoka fyrir bótabetli). Hún er í fæstum orðum, að Norðurlandabúar hefðu árþúsundum saman orðið að bregðast við mögrum vetrum með því að leggja sjálfir hart að sér og safna birgðum. Þeir hefðu ekki getað tínt ávexti af trjám eins og suðrænar þjóðir.

Davíð talar á fundi Almenna bókafélagsins 26. ágúst 2016, 25 árum eftir viðurkenningu Eystrasaltsríkjanna.

Davíð Oddsson, sigursælasti Íslendingur stjórnmálasögunnar, lést 1. mars 2026, 78 ára að aldri. Hann var borgarstjóri í níu ár, forsætisráðherra í tæp fjórtán ár, utanríkisráðherra í eitt ár, seðlabankastjóri í fjögur ár og ritstjóri Morgunblaðsins í sautján ár, til dánardags. Enginn stjórnmálamaður hefur átt drjúgari þátt í því á Íslandi að auka frelsi einstaklinganna til orða og athafna og tryggja réttindi þeirra gagnvart ríkisvaldinu. Þegar Davíð var jarðsunginn 13. mars, birtust margar minningargreinar um hann í Morgunblaðinu, þar á meðal eftir dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH. Taldi hann þrennt skýra hina óvenjulegu sigursæld Davíðs í stjórnmálum. Aðstæður innan lands og utan hefðu verið honum hagfelldar, hann hefði verið uppi á réttum tíma. Sjónarmið hans og skoðanir hefðu átt djúpar rætur í þjóðarsálinni, hann hefði verið óvenjulegur maður með venjulegar skoðanir. Í þriðja lagi hefði Davíð búið yfir ýmsum eiginleikum skilvirkra og sigursælla stjórnmálamanna. Hann hefði haft náðarvald (charisma) og kunnað í senn að vera hugrakkur sem ljón og bragðvís sem refur. Frá fyrstu tíð sáu margir, að hann var fæddur foringi.

Jarðarför Davíðs var opinber, og jarðsöng séra Geir Waage hann í Hallgrímskirkju, en úr kirkju báru hann tíu vinir og frændur, Kjartan Gunnarsson athafnamaður, Þórarinn Eldjárn skáld, Þórólfur Gíslason kaupfélagsstjóri, Haraldur Johannessen ritstjóri, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus, Eiríkur Jónsson læknir, Albert Jónsson alþjóðastjórnmálafræðingur, Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari, Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri og Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson athafnamaður. Á hæla þeirra fara ekkja Davíðs, Ástríður Thorarensen, og sonur þeirra, Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari.

Í hópnum voru sex stjórnmálamenn, Margrét Thatcher, forsætisráðherra Bretlands, Ronald Reagan, forseti Bandaríkjanna, Lech Kaczyński, forseti Póllands, Konrad Adenauer, kanslari Þýska sambandslýðveldisins, John Howard, forsætisráðherra Ástralíu, and Józef Piłsudski, marskálkur og forsætisráðherra Póllands. Einnig má telja Jóhannes Pál II. páfa og hinn áhrifamikla bandaríska blaðamann William Buckley til stjórnmálamanna, þótt á annan veg væri. Hannes kvaðst aðeins hafa hitt einn úr þessum hóp og það nokkrum sínnum, Margréti Thatcher, og hefði það verið eftirminnilegt.

Rithöfundarnir í hópnum, sem borð voru kennd við, voru Joseph de Maistre, Roger Scruton, Friedrich von Hayek, Edmund Burke, Giuseppe Prezzolini, Giacomo Leopardi, Milton Friedman, Benedetto Croce, Ludwig von Mises, Thomas Sowell, Alexis de Tocqueville, Mihai Eminescu og Alessandro Manzoni. Úr þessum hóp kvaðst Hannes hafa hitt og rætt stuttlega við tvo, Roger Schruton á ráðstefnu í Brüssel og Thomas Sowell á ráðstefnu í Stanford í Kalifórníu. Hann hefði hins vegar kynnst vel þeim Friedrich A. von Hayek og Milton Friedman, sem báðir hefðu komið til Íslands á hans vegum, 1980 og 1984. Hann yrði að játa, að hann þekkti ekki vel þá Giuseppi Prezzolini og Mihai Eminescu, en væri vel kunnugur ritum annarra úr hópnum. Hann hefði þó sjálfur frekar kennt borð við Luigi Einaudi, sem var forseti Ítalíu og kunnur hagfræðingur, höfundur ítalska efnahagsundursins, en við Joseph de Maistre, sem hefði verið afturhaldsmaður frekar en íhaldsmaður,  eða Benedetto Croce, sem hefði ekki varið atvinnufrelsi jafneinarðlega og Einaudi.

Hin grein Hannesar var um þrjá íslenska Rómarfara aðra. Hinn fyrsti var Guðríður Þorbjarnardóttir, sem fluttist fyrst frá Íslandi til Grænlands, settist síðan með manni sínum að á vesturströnd Vínlands, eins og Íslendingar nefndu Norður-Ameríku, og eignaðist þar fyrsta Evrópubarnið í Vesturheimi, settist síðan að Íslandi, en fór eftir lát mann síns í pílagrímsför til Rómar, líklega um 1030. Annar Rómarfarinn var Einar Benediktsson skáld, sem var þar á ferð árið 1903 og orti frægt kvæði, „Kvöld í Róm,“ um afl Rómverja á lýðveldistímanum, úrkynjun þeirra á keisaratímanum og hina mikla menningararfleifð þeirra, sem Vesturlandamenn njóta enn. Hinn þriðji var Jón Þorláksson, verkfræðingur og forsætisráðherra, sem fór þangað í síðbúna brúðkaupsferð með konu sinni árið 1923 og viknaði, þar sem hann sat á Forum Romanum, aðaltorgi hinnar fornu Rómarborgar og virtu fyrir sér rústirnar miklu. Hannes gaf árið 1992 út ævisögu Jóns.

From left: Mitchell, Hannes, Tyler, and Fund.

Í kvöldverðinum í Róm sat Hannes til borðs með þremur Íslandsförum, dr. Daniel Mitchell skattasérfræðingi, Robert Tyler, ráðgjafa hugveitunnar New Direction, og John Fund, ritstjóra National Review. Á meðal annarra verðlaunahafa þetta kvöld voru Sviatlana Tsikhanouskaya, leiðtogi stjórnarandstöðunnar í Hvítarússlandi, breski stjórnmálamaðurinn Michael Gove lávarður og franski heimspekingurinn Rémi Brague. Í Róm hitti Hannes einnig Sigmund Davíð Gunnarsson, formann Miðflokksins, og nokkra menn úr ungliðahreyfingu Miðflokksins, sem voru að sækja æskulýðsbúðir Ítalska bræðralagsins, Fratelli d’Italia, sem Giorgia Meloni forsætisráðherra er í forsvari fyrir. Miðflokkurinn íhugar að sækja um aðild að Evrópusamtökum íhaldsmanna og umbótasinna, European Conservatives and Reformists Party, ECR. Áður átti Sjálfstæðisflokkurinn aðild að þessum samtökum, en er nú í Evrópska þjóðarflokknum, the European People’s Party, EPP. Áttu Hannes, Sigmundur Davíð og ungliðarnir ánægjulegar stundir á hinum fræga Harry’s Bar á Via Veneto og víðar í Róm.

Hannes kvað vel eiga við, að veislan væri haldin í Hvalasafninu, því að hann fylgdi fordæmi hvalanna og hyrfi á suðlægari slóðir, þegar vetur gengi í garð. Hér væru menn að dreypa á víni, og þá kæmust þeir að því, sem Tómas Guðmundsson hefði sagt, að áfengið gerði engum manni mein að fyrra bragði. Stundum fylgdu víndrykkju að vísu timburmenn, en einn vinur sinn, Jón E. Ragnarsson hæstaréttarlögmaður, hafði ákveðið að gefa timburmönnum aldrei neitt færi á sér. Hannes kvaðst eiga marga nafna, því að nafn sitt væri hið sama og Jón, Jóhann og Jóhannes, og í lok ræðunnar fór hann með kvæðið um daginn eftir nafna sinn, prófessor Jón Helgason:

Við hliðið mitt ég heimanbúinn stend.
Á himni ljómar dagsins gullna rönd.
Sú gjöf mér væri gleðilegust send,
að góður vinnudagur færi í hönd.

Síðan fór hann með kvæðið um kvöldið eftir annan nafna sinn, Hannes Hafstein ráðherra:

Lífið er stutt,
dauðinn þess borgun.
Drekkum í kvöld,
iðrumst á morgun.

Í kvöldverðinum tók Hörður Orri Grettisson við verðlaunum fyrir hönd Laxeyjar (bjartasta vonin), Hjörleifur Jakobsson fyrir hönd Öskju (viðskipti ársins), Þorsteinn Már Baldvinsson við verðlaunum fyrir hönd Samherja (heiðursverðlaun), hjónin Finnur Aðalbjörnsson og Sigríður María Hammer fyrir hönd Skógarbaða (kaupmenn ársins) og Jón Guðni Ómarsson fyrir hönd Íslandsbanka (samfélagsverðlaun). Þótti samkoman takast hið besta. Í veislunni var afhjúpað málverk af Þorsteini Má eftir Sigurð Sævar Magnúsarson.

Hannes minnti á ellefta boðorðið, eins og Milton Friedman hefði sett það fram: Þú skalt ekki gera góðverk þín á kostnað annarra. Vinstri menn vildu vissulega vera góðir, en þegar að væri gáð, vildu þeir einmitt vera góðir á annarra kostnað. Þeir væru ekki eins og miskunnsami Samverjinn, sem hefði gert góðverk sitt á eigin kostnað. Vinstrið einblíndi á skiptingu verðmætanna, en hirti ekkert um sköpun þeirra. Atvinnulífið gæti þó aðeins vaxið og lífskjör batnað, ef og þegar verðmæti væru sköpuð. Karl Marx hefði skipt fólki í tvær stéttir, fjármagnseigendur og verkalýð, borgara og öreiga, en horft fram hjá ómetanlegu framlagi manna, sem lifðu aðallega af því að selja þekkingu sína, ekki aðeins sérfræðinga eins og lækna og verkfræðinga, heldur líka og raunar aðallega frumkvöðla og áhættufjárfesta. Nýsköpun yrði aðallega með samstarfi frumkvöðla og áhættufjárfesta, en ekki með opinberum aðgerðum.

Hannes sagði, að vinstrið væri rekið áfram af óánægju og öfund. Ragnar í Smára hefði einu sinni sagt, að öfundin væri svo sterkt afl, að Íslendingar þyrftu ekki að virkja fallvötnin, tækist þeim að virkja öfundina. Vinstrinu hefði mistekist að ná völdum á Vesturlöndum af þeirri einföldu ástæðu, að sósíalisminn gengi ekki upp. En það hefði bætt sér það upp með því að ná völdum á fjölmiðlum og í skólum. Hægrið væri líka að breytast. Það hefði stutt fjórfrelsið, hindrunarlausan flutning fjármagns, vöru, þjónustu og vinnuafls yfir landamæri. En nú streymdu til Evrópu múslimar, sem aldir væru upp við ofbeldismenningu og höfnuðu þeirri vestrænu hugmynd, að menn yrðu að sjá fyrir sér sjálfir  í stað þess að þiggja bætur úr hendi skattgreiðenda. Hægrið yrði því að hafna hömlulausum innflutningi fólks, þótt auðvitað ætti að bjóða velkomna vinnufúsa, heiðarlega og löghlýðna innflytjendur.

Sigurður Már vakti athygli á því, að Hannes væri orðinn víðförull og vinsæll fyrirlesari. Hannes svaraði því til, að hann væri svo sannarlega ekki spámaður í eigin föðurlandi, en hann hefði gott samband við evrópska hægrið. Hefði hann verið beðinn um að skrifa ófáar skýrslur og bækur fyrir það og boðinn á fundi og ráðstefnur á þess vegum. Hefði hann einbeitt sér síðustu ár að því að kynna norræna frjálshyggju, eins og hún birtist í verkum Snorra Sturlusonar, Andersar Chydeniusar og N. F. S. Grundtvigs, fyrir öðrum.

Deirdre McCloskey. Ljósm. Policy Exchange.

Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands, sótti fund Mont Pelerin samtakanna í Marrakesh í Marokkó 7.–10. október 2025. Samtökin voru stofnuð að frumkvæði Friedrichs A. von Hayeks í apríl 1947, en á meðal stofnfélaga voru Milton Friedman, George J. Stigler og Maurice Allais, sem allir áttu eftir að hljóta Nóbelsverðlaun í hagfræði. Aðrir kunnir stofnfélagar voru Frank H. Knight, faðir Chicago-skólans í hagfræði, Ludwig von Mises, faðir austurríska hagfræðingaskólans, heimspekingarnir Karl R. Popper frá Bretlandi og Bertrand de Jouvenel frá Frakklandi, stjórnmálafræðingurinn Herbert Tingsten og hagfræðingurinn Eli F. Heckscher frá Svíþjóð og hagfræðingarnir Trygve Hoff frá Noregi og Luigi Einaudi frá Ítalíu (forseti Ítalíu 1948–1955). Skömmu eftir stofnunina gerðust félagar Ludwig Erhard, höfundur þýska efnahagsundursins, og Reinhard Kamitz, höfundur austurríska efnahagsundursins. Á níunda og tíunda áratug gerðust aðrir sigursælir umbótamenn félagar, þar á meðal Sir Roger Douglas og Ruth Richardson frá Nýja Sjálandi, Vaclav Klaus frá Tékklandi og Mart Laar frá Eistlandi. Nokkrir Nóbelsverðlaunahafar hafa einnig verið félagar, í hagfræði þeir Gary Becker, Ronald H. Coase, James M. Buchanan og Vernon L. Smith, allir frá Bandaríkjunum, og í bókmenntum Mario Vargas Llosa frá Perú. Áhrifamiklir rithöfundar voru einnig félagar, þar á meðal Otto von Habsburg, ríkisarfi Austurríkis-Ungverjalands 1916–1918, og Henry Hazlitt frá Bandaríkjunum. Markmið samtakanna var og er að vera vettvangur rökræðu um lögmál frelsisins,  mið og mörk. Hannes sótti sinn fyrsta fund samtakanna í Stanford árið 1980 að boði Hayeks, var kjörinn félagi árið 1984 og sat í stjórn samtakanna 1998–2004.

Fundurinn í Marrakesh var haldinn á Es Saadi gistihúfinu, og yfirskrift hans var: Að frjálshyggjan nái til nýrra hópa. Forseti samtakanna, prófessor Deirdre McCloskey, flutti ávarp á opnunarkvöldverðinum. Málstofur voru um ýmis efni, þar á meðal frjálshyggju í menningarlegri sköpun, samband íslams og atvinnufrelsis og verkefni stuðningsmanna hins opna skipulags. Yfir hádegisverði á fundinum skiptust þeir dr. Peter J. Boettke og dr. Nils Karlson á skoðunum um, hvort frjálshyggja væri að stefna í rétta átt. Eftir fundinn birti Hannes hugleiðingar í The Conservative um sum umræðuefnin. Prófessor Gabriel Calzada, fyrrverandi forseti samtakanna, flutti ávarp í lokakvöldverðinum, sem fór fram í Soleiman höllinni. Hin svokallaða Chatham House regla gildir um fundi Mont Pelerin samtakanna, að óheimilt sé að vitna beint í ræðumenn. Þeir dr. Nouh El Harmouzi frá Arabísku rannsóknarstofnuninni í Marokkó og Michel-Kelly Magnon frá Efnahagsstofnuninni í Montreal höfðu veg og vanda af fundinum, sem tókst hið besta. Síðasta dag fundarins skoðuðu gestir Marrakesh og gengu um í Bahia höllinni, þar sem landstjórar Frakka bjuggu um skeið.

Hannes notaði tækifærið á fundinum til að heilsa upp á nokkra Íslandsvini, sem haldið hafa erindi í Reykjavík, þar á meðal dr. Eamonn Butler frá Adam Smith Institute í Lundúnum, dr. Barbara Kolm frá Austrian Economics Center í Vínarborg, Dr. Phillip Magness frá Independent Institute í Oakland, dr. Tom Palmer frá Atlas Network í Washington-borg, dr. Nils Karlson frá Ratio Institute í Stokkhólmi, prófessor Alberto Mingardi frá IULM háskóla í Mílanó og Terry Anker frá Liberty Fund, Indianapolis. Eitt kvöldið var laust, og þá skruppu norrænu þátttakendurnir á veitingastað, allir frá Svíþjóð nema Hannes. Frá v.: Susanne Karlson, André Dammert, prófessor Lotta Stern, prófessor Hannes H. Gissurarson, dr. Nils Karlson, Anders Ydstedt og prófessor Carl-Gustaf Thulin.