Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands, birti grein í Morgunblaðinu 25. júní 2026, sem var svar við umtalaðri grein Hannesar Péturssonar skálds í netblaðinu Vísi tveimur dögum áður. Hafði Hannes skáld vísað því á bug, að boðskapur þeirra Ara fróða Þorgilssonar og Snorra Sturlusonar í ræðum þeirra Þorgeirs Ljósvetningagoða og Einars Þveræings ættu erindi til Íslendinga, þegar þeir greiddu atkvæði um það 29. ágúst 2026, hvort Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið. Þeir Þorgeir og Einar hefðu báðir lagt áherslu á sérstöðu Íslands, sem hefði engan konung annan en lögin. Ræða Einars var flutt árið 1024, þegar íslenskur hirðmaður Ólafs digra Noregskonungs hafði mælst til þess á Alþingi, að Íslendingar gengju konungi á hönd. Hafði Einar sagst vel trúa því, að þessi konungur væri góður, en hitt vissu menn, að konungar væru misjafnir, sumir góðir og aðrir ekki, og væri því best að hafa engan konung. Íslendingar ættu að vera vinir konungs, ekki þegnar. Hannes sagði, að eftir það mætti skipta Íslendingum í Nefjólfssyni og Þveræinga. Nefjólfssynir teldu hag landsins best borgið innan stærri ríkisheildar, en Þveræingar tortryggðu erlent vald og vildu ráða eigin málum eftir megni.

Hannes kvað Þveræinga hafa sigrað árið 1262, þegar Íslendingar gengu loks Noregskonungi á hönd. Eftir það hefði konungur myndað bandalag við hina fámennu íslensku landeigendastétt um að halda sjávarútvegi niðri með vistarbandinu, banni við vetursetu útlendinga og verðskrám, þar sem fiskverð var sett langt undir heimsmarkaðsverði. Íslendingar hefðu lokast inni í fátæktargildru, sem þeir hefðu ekki sloppið úr, fyrr en frjálslyndir menn undir áhrifum frá Adam Smith hefðu komist til valda í Danmörku, afnumið verslunareinokunina og selt jarðir konungs og biskupsstóla, svo að stétt sjálfseignarbænda myndaðist. Úr þeim jarðvegi hefði Jón Sigurðsson sprottið, en hann hefði krafist sjálfstæðis með þeim rökum, að Íslendingar þekktu betur eigin aðstæður og möguleika en skriffinnar í Kaupmannahöfn.

Nú vildu Nefjólfssynir ganga í Evrópusambandið, en Þveræingar standa utan þess og vera þó vinir þess. Ísland væri í þeirri ákjósanlegu stöðu að hafa aðgang að innra markaði Evrópusambandsins, en með tryggingu fyrir öryggi sínu frá Bandaríkjunum. Gengju þeir í Evrópusambandið, yrðu þeir að láta af hendi löggjafarvald og dómsvald og forræði sjávarútvegs, landbúnaðar, utanríkisviðskipta og peningamála, en þessi fjögur svið væru undanþegin samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sem gerður hefði verið árið 1994.

Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, var í viðtali 4. júní 2026 hjá hlaðvarpinu Þjóðólfi, sem Gústaf Adolf Skúlason heldur úti. Þar fór hann stuttlega yfir kosti og galla Evrópusambandsins. Hann hélt því fram, að Íslendingar ættu að vera vinir granna sinna, Bandaríkjanna annars vegar og Evrópuríkjanna hins vegar, en þegnar hvorugs. Utanríkisstefna Íslands ætti í sem fæstum orðum að vera að selja fisk og tryggja varnir, en hafa að öðru leyti hægt um sig. Kostnaðurinn af aðild að Evrópusambandinu yrði mikill, en ávinningur óljós. Ekki væri um það deilt, að Ísland yrði að afsala sér löggjafarvaldi til ESB, missti yfirráðin yfir sjávarútvegi og landbúnaði og yrði að greiða miklu meira til sambandsins en það fengi. Reynsla Breta og Íra sýndi, að ESB stæði ekki við loforð sín í sjávarútvegsmálum. 

Almenna bókafélagið hélt aðalfund sinn og árshátíð 30. maí 2026, en um þau mánaðamót fluttist félagið af Fákafeni 11 í nýjar og stærri bækistöðvar að Skeifunni 8, þar sem bókabirgðir þess eru einnig geymdar. AB var stofnað 17. júní 1955 til að halda uppi merki þjóðlegrar, frjálslyndrar lýðræðisstefnu gegn alræðisstefnunni, nasisma og kommúnisma, sem starfar undir ýmsum nöfnum og í ýmsum gervum.

Meðal annars hefur Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, ritstýrt endurútgáfu ýmissa bóka úr kalda stríðinu, sem eru um leið gefnar út á netinu (Google Books) og sumar sem hljóðbækur: Úr álögum eftir Jan Valtin (Richard Krebs), Ég kaus frelsið eftir Víktor Kravtsjenko, Konur í þrælakistum Stalíns eftir Aino Kuusinen og Elinor Lipper, Greinar um kommúnisma eftir Bertrand Russell, Örlaganótt yfir Eystrasaltslöndum eftir Ants Oras, Eistland: Smáþjóð undir oki erlends valds eftir Andres Küng, Ráðstjórnarríkin: Goðsagnir og veruleiki eftir Arthur Koestler, Leyniræðan um Stalín eftir Níkíta Khrústsjov, Nytsamur sakleysingi eftir Otto Larsen, Þjónusta, þrælkun, flótti eftir Aatami Kuortti, Framtíð smáþjóðanna: Erindi á Íslandi og öðrum Norðurlöndum eftir Arnulf Øverland, Bóndinn — El campesino: Líf og dauði í Ráðstjórnarríkjunum eftir Valentín González og Til varnar vestrænni menningu: Ræður sex rithöfunda eftir Tómas Guðmundsson, Gunnar Gunnarsson, Guðmund G. Hagalín, Kristmann Guðmundsson, séra Sigurð Einarsson í Holti og Davíð Stefánsson frá Fagraskógi. Ollu margar þessar greinar, ræður og bækur hörðum deilum, á meðan kommúnisminn átti enn á Íslandi herskáa talsmenn á launum.

Enn fremur hefur framkvæmdastjóri AB, Jónas Sigurgeirsson sagnfræðingur, haft umsjón með röð bóka um bankahrunið og eftirköst þess: Búsáhaldabyltingin: sjálfsprottin eða skipulögð? eftir Stefán Gunnar Sveinsson sagnfræðing, Andersen-skjölin: rannsóknir eða ofsóknir? eftir Eggert Skúlason, fyrrverandi fréttastjóra, Seðlabankinn gegn Samherja: Eftirlit eða eftirför? eftir Björn Jón Bragason lögfræðing, Gjaldeyriseftirlitid: Vald án eftirlits? eftir sama höfund og Icesave-samningarnir: Afleikur aldarinnar? eftir Sigurð Má Jónsson blaðamann. Þessar bækur hafa selst vel og mælst vel fyrir, þótt í þeim þáttum Ríkisútvarpsins, sem kynna sambærileg verk, Silfrinu og Kiljunni, sé látið eins og þær séu ekki til.

Framkvæmdastjóri AB, Jónas Sigurgeirsson sagnfræðingur, flutti á aðalfundinum skýrslu um starfsemina, sem gekk vel árið 2025. Var síðan gengið til kvöldverðar á veitingahúsinu Tides. Frá v.: Sigríður Snævarr, Ármann Þorvaldsson, Karítas Kvaran, Kjartan Gunnarsson, Hannes H. Gissurarson, Baldur Guðlaugsson, Jónas Sigurgeirsson og Rósa  Guðbjartsdóttir.

Dr. Marek Mutor, forseti Evrópuvettvangsins.

Hvernig á að minnast fórnarlamba alræðisstefnunnar, svo að sögulaus æskan skilji? Um þetta var rætt á ráðstefnu Evrópuvettvangs minningar og samvisku, sem dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus, sótti í Katowice í suðurhluta Póllands 25.–27. maí 2026. Svörin voru hefðbundin: vitnisburður fórnarlamba, kennslubækur í sögu, netmiðlar, söfn, minnismerki. Gallinn er þó sá, eins og Hannes sagði í tímaritsgrein um ráðstefnuna, að tölum blæðir ekki. Nasistar myrtu sex milljónir gyðinga. Um eða yfir eitt hundrað milljónir manna dóu af völdum kommúnismans. Slíkar tölur verða ekki raunverulegar, fyrr en heyrist í nafngreindum fórnarlömbum. Þeim blæðir. Einn ráðstefnugesturinn, Kordian Borejko, hélt áhrifamikla ræðu. Hann hafði verið fluttur hvítvoðungur með fjölskyldu sinni frá Póllandi til Kasakstan árið 1940, en Stalín réðst að austan á Pólland 17. september 1939, röskum tveimur vikum eftir að Hitler réðst á landið að vestan.

Halldór Kiljan Laxness varði innrás Stalíns í Pólland svofelldum orðum í blaðagrein 27. september 1939: „fimtán miljónir manna í miðaldalegu lénstímaríki, sem frægt var fyrir mestu bændaörbirgð á Vesturlöndum, hefur árekstralítið og án verulegra blóðsúthellínga hoppað inn í ráðstjórnarskipulag verkamanna og bænda.“ Sannleikurinn var allur annar. Ráðstjórnin rússneska myrti ekki aðeins 22 þúsund pólska liðsforingja strax eftir innrásina, heldur flutti líka 1,7 milljón Pólverja nauðungarflutningum austur til Síberíu og Kasakstan. Munurinn á hernámi vestur- og austurhluta Póllands var, að nasistarnir myrtu alla þá gyðinga, sem þeir náðu til, en kommúnistar myrtu alla þá, sem þeir töldu hafa verið í valdastétt landsins. En ekki er að furða, segir Hannes, að Laxness endurprentaði ekki þessa grein í bókum sínum.

Á ráðstefnunni í Katowice var rætt um muninn á böðlum, samverkamönnum og vitorðsmönnum. Laxness var til dæmis vitorðsmaður böðlanna, ekki samverkamaður. Á ráðstefnunni rifjaði Antoine Arjakovsky upp, að franska lögreglan tók þátt í fjöldahandtökum gyðinga í París 16.–17. júlí 1942, en Hannes hefur skrifað um þann viðburð í þætti af Henny Goldstein, sem hraktist til Íslands undan nasistum. Fyrrverandi eiginmaður hennar var einn hinna handteknu, og var hann myrtur í Auschwitz. Franskir lögreglumenn voru samverkamenn nasistanna. François Mitterand fékkst ekki til að biðja afsökunar á framferði þeirra, en það gerði loks Jacques Chirac.

Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði,  stjórnaði málstofu, sem RSE í Reykjavík og Austrian Economics Center í Vínarborg stóðu saman að í Reykjavík 13. maí 2026. Var hún þáttur í fundaröð Austrian Economics Center, The Free Market Road Show. Yfirskriftin var: „Evrópa: Opinn markaður eða lokað ríki?“ Fjórir erlendir sérfræðingar töluðu, en Erna Bjarnadóttir hagfræðingur mælti lokaorð.

Max Rangeley, forstöðumaður Cobden Centre í Lundúnum, velti því fyrir sér á málstofunni, hvort vestrænni menningu væri að hnigna. Þótt margt hefði verið skapað og smíðað frumlegt síðustu fimmtíu ár, hefðu tækninýjungar gerbreytt heiminum árin 1870–1920. Húsagerðarlist hefði farið aftur. (Þetta kallaði Jónas frá Hriflu kassastílinn.) Og hver gæti nefnt einhverja höfunda frá árunum 1970–2020, sem stæðu jafnfætis Goethe, Schiller, Tolstoj og Dostojevskíj? Rangeley sagði, að eina ráðið gegn stöðnun eða afturför í efnahagsmálum væri opið hagkerfi, frjáls viðskipti, nýsköpun.

Dr. Daniel Mitchell hagfræðingur, sem starfað hefur hjá mörgum bandarískum hugveitum, varaði Íslendinga við að ganga í Evrópusambandið. Einföld kostnaðar- og nytjagreining sýndi, að þeir myndu tapa á því. Hlutur ESB í heimsframleiðslunni hefði snarminnkað síðustu áratugi, miklu meira en Bandaríkjanna. Og ESB stæði frammi fyrir stórkostlegu óleystu verkefni, því að þeim hefði fjölgað, sem tækju lífeyri, en þeim fækkað, sem ynnu og greiddu skatta. Lífeyrissjóðir í Evrópu væru fæstir eins og íslensku lífeyrissjóðirnir, að menn söfnuðu inneign, heldur væru þeir fjármagnaðir af ríkissjóði hvers lands.

Prófessor Sasa Randjelovic frá Belgrad-háskóla kynnti rannsókn, sem hann hefði gert á 25 ríkjum, sem búið hefðu við sósíalisma, en tekið upp vestræna stjórnarhætti. Þeim hefði vegnað mjög misjafnlega. sumum vel. Hvað skýrði velgengni þeirra? Væri það heppni eða skynsamleg stefna? Svarið væri, að skynsamleg stefna væri langmikilvægust, þótt heppni skipti líka máli (auðlindir og þróun eftirspurnar). Hann bar síðan Ísland saman við ESB ríkin í fjórum þáttum: skattheimtu, festu í ríkisfjármálum, opinberum skuldum og góðu stofnanaumhverfi, og Ísland var betra í öllum þessum þáttum.

Dr. Anton Bendarzsevszkij, forstöðumaður Oeconomicus rannsóknarstofnunarinnar í Búdapest, ræddi þá spennu, sem væri milli opins hagkerfis og öryggissjónarmiða, ekki síst eftir að hægt hefði á hnattvæðingunni eða hún stöðvast. Það skipulag alþjóðamála, sem hvílt hefði á vilja Bandaríkjanna til að verja Evrópu, væri ef til vill að falla. Hugsanlega væri heimurinn að skiptast í tvö eða þrjú veldi, áhrifasvæði Bandaríkjanna, Kína og Evrópusambandsins. Nú væru miklir óvissutímar. En mikilvægt væri að styðja og treysta Atlantshafsbandalagið, og yrðu Evrópuríkin að leggja sitt af mörkum til þess.

Á meðal áheyrenda voru Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, frumkvöðlarnir og fjárfestarnir Magnús Gunnarsson, Kjartan Gunnarsson og Frosti Sigurjónsson, prófessorar emeriti Ragnar Árnason og Þór Whitehead, og Birgir Ármannsson, fyrrverandi forseti Alþingis. Eftir málstofuna sátu ræðumenn kvöldverð, sem RSE bauð til á Fiskfélaginu. Frá v.: Max Rangeley, Erna Bjarnadóttir, Hannes H. Gissurarson, Lukas Schweiger (sem aðstoðaði við skipulagninguna), Anton Bendarzsevszkij, Sasa Randjelovic og Daniel Mitchell.

Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, birti í Morgunblaðinu 13. maí kynningu á málstofu RSE, RNH og Austrian Economics Center þennan sama dag síðdegis um efnið: Evrópa: opinn markaður eða lokað ríki? Hann rakti, hvernig Evrópusambandið hefði verið stofnað til að stuðla að frjálsum viðskiptum milli Evrópuþjóða og friði, og hefði það tekist vonum framar. Adam Smith hefði bent á, að kostir verkaskiptingarinnar nýttust því betur sem markaðir væri stærri. En upp úr 1990 hefði verið stefnt að stjórnmálasamruna Evrópu frekar en efnahagssamruna. Ráðamenn í Brussel létu sig dreyma um öflugt sambandsríki, vopnum búið.