Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst 2026 um, hvort Ísland eigi að endurnýja umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu, hefur Almenna bókafélagið gefið út þrjár bækur um málið.

Hin fyrsta er eftir Ernu Bjarnadóttur hagfræðing og nefnist Afsal. Þar segir hún, að í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst sé kosið um, hvort hefja eigi á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þegar ríki sæki um aðild, hefjost aðlögunarferli. Nú sé kosið um, hvort eigi að halda því áfram. Opnunarskilyrði séu undanfari aðildarviðræðna. Þá sé löggjöf samræmd því, sem gildir í Evrópusambandinu. Aðlögunarferlið sé samræmismat, ekki samningur. Árin 2010–2013 hefðu 27 samningskaflar verið opnaðir. Sex hefðu ekki verið opnaðir, því að opnunarskilyrðum hefði ekki verið fullnægt: staðfesturéttur og þjónustufrelsi, frjálsir fjármagnsflutningar, landbúnaður, sjávarútvegur og dóms- og innanríkismál. Þegar lokunarskilyrðum sé fullnægt, geti aðildarsamningur orðið til, ekki fyrr. Þá sé aðildarsamningurinn venjulega borinn undir þjóðaratkvæði í umsóknarríkjum. Skilyrðin fyrir aðild hafi jafnt og þétt verið að þrengjast. Með Maastricht-sáttmálanum hafi Evrópusambandið breytt um eðli. Sjávarútvegur sé á einkavaldsviði Evrópusambandsins, en landbúnaður á dreifðu valdsvæði, þar sem aðildarríki og Evrópusambandið fari saman með vald. Sérlausn Möltu í sjávarútvegi hafi snúist um sáralitlar veiðar á túnfiski og sverðfiski og fiskverndunarsjónarmið. Malta hafi beðið um sérstaka meðferð, sem fjarlægum svæðum eins og Kanaríeyjar og Azoreyjum standi til boða, en fengið afsvar. Írar hafi fengið loforð um sérstakar ívilnanir í fiskveiðum, en það loforð hafi verið svikið. Finnar hafi orðið að fella niður tolla á landbúnaðarafurðum, en fengið leyfi til að veita sjálfir styrki á móti. Finnskur landbúnaður glími þó við mikla erfiðleika.

Önnur bókin er eftir Hjört J. Guðmundsson, sagnfræðing og alþjóðastjórnmálafræðing og nefnist JÁhættaog er um hættuna af að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þar segir hann, að viðræður við ESB séu eins og ráðamenn þess hafi margsagt um aðlögun að regluverki þess, en ekki eiginlegar samningaviðræður. Fámenn ríki á jaðri Evrópu eigi erfitt uppdráttar í ESB. Ísland fengi 0,8% af þingmönnum og 0,1% vægi í flestum málum í ráðherraráðinu. Íslendingar myndi greiða miklu meira inn í sjóði ESB en þeir fengju úr þeim, líklega um 40 milljarða kr. á ári. Ráðamenn ESB stefni leynt og ljóst að því að breyta sambandinu úr tollabandalagi í öflugt miðstýrt sambandsríki sem yrði eitt af stórveldum heims. Við inngöngu flyttist forræði yfir fiskveiðum til Brussel, enda séu fiskveiðar á einkavaldsviði ESB, en reglan um hlutfallslegan stöðugleika sé aðeins vinnuregla, og henni mætti breyta með meirihlutasamþykkt ráðherraráðsins. Evrópusambandið hafi staðnað í samanburði við Bandaríkin, og kenni ráðamenn þar um skriffinnsku og reglugerðafargani. Það sé goðsögn að matvælaverð á Íslandi hljóti að lækka við inngöngu í ESB. Það verð ráðist af staðbundnum aðstæðum og verðmyndun á innra markaði Evrópu. Það sé rangt að Íslendingar hafi tekið upp 80% af regluverki ESB, þótt líklega hafi þeir nú tekið upp um 20% af því. Fáir hafi reynst okkur verr en ESB í eftirmála bankahrunsins, er það gerðist aðili að máli Breta og Hollendinga gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum. Framkvæmdastjórn ESB hafi iðulega verið skjól fyrir spillta stjórnmálamenn, og víðtæk spilling hafi þrifist í stjórnkerfi þess, eins og fjölmörg dæmi séu um.

Þriðja bókin er eftir dr. Carl Baudenbacher og dr. Lauru M. Baudenbacher og nefnist Iceland Before the Referendum. Báðir eru höfundarnir sérfræðingar í Evrópurétti, og hefur Carl verið gistiprófessor í Evrópurétti í Háskóla Íslands og heiðursgestur á samkomum Dómarafélagsins, Lögmannafélagsins og Félags lögfræðinga. Hann hefur gefið út 40 fræðirit og fjölda ritgerða, en hann var lengi prófessor í Háskólanum í St. Gallen í Sviss. Hann var forseti EFTA-dómstólsins, þegar hann úrskurðaði, að íslenska ríkið hefði enga greiðsluskyldu við breska og hollenska eigendur reikninga á Landsbankanum. Um væri að ræða viðskipti einkaaðila. Höfundarnir taka svo saman niðurstöður sínar: „The referendum should not be understood as a vote on Europe. Iceland is already European and already deeply integrated into the European legal and economic order. The real question is whether EU accession would add enough protection, influence and stability to justify the loss of autonomy Iceland still possesses. According to the view taken here, there are strong reasons to doubt this. The EEA is not a defective condition, but a durable, legally autonomous and strategically valuable European arrangement particularly suitable for Iceland. It should be strengthened, not abandoned.“

Þráinn Eggertsson, prófessor emeritus í hagfræði, lést í Reykjavík 18. júní 2026 85 ára að aldri. Í minningargrein um hann í Morgunblaðinu 29. júní sagði Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, að sumir háskólakennarar teldu vísindin áþekkust berjafötu til að tína í fróðleik. Aðrir notuðu þau eins og kastljós til að lýsa upp veruleikann. Þráinn hefði verið í síðarnefnda hópnum.

Hannes rifjaði upp tvær ritgerðir Þráins, sem vörpuðu nýju ljósi á íslenska hagsögu. Önnur var um ítöluna og birtist í International Review of Law and Economics árið 1992. Landnámsmenn komu víðast að djúpum dölum, sem auðvelt var að skipta í jarðir. En dalirnir voru umkringdir fjöllum, sem nýta þurfti til beitar á sumrin, og það urðu þeir að gera saman. Þau beitarlönd voru afrétt, ekki einkaeign. Þá gátu einstakir bændur freistast til að reka of marga sauði á fjall, því að ávinningur af viðbótarsauðunum rann óskiptur til þeirra, en saman báru þeir kostnaðinn. Þannig varð til hætta á ofnýtingu, og hefur hún verið kölluð „samnýtingarbölið“ (the tragedy of the commons). Fornmenn kunnu þó ráð við því. Það var, að hver bóndi fékk að reka á fjall fastan fjölda sauða, „telja í“ afréttina. Fornmenn vissu líka, hvaða heildarfjöldi sauða væri hagkvæmastur. Það var við þau mörk, að þeir sneru sem feitastir niður á haustin, eins og kveðið var á um í Grágás.

Hin ritgerð Þráins, sem birtist í Journal of Economic Behavior & Organisation árið 1996, var um þá þversögn, að þjóðin svalt löngum, þótt auðug fiskimið væru undan landi. Skýringin var, að Íslendingar játuðust undir yfirráð Noregskonungs (og síðar Danakonungs) árið 1262, en konungur gerði bandalag við landeigendastéttina um að kæfa sjávarútveg í fæðingu. Þetta var gert með banni við vetursetu útlendinga, kröfu um, að allir yrðu að vera heimilisfastir á einhverju bændabýli (vistarbandið), og opinberum verðskrám, þar sem fiskverð var sett langt undir heimsmarkaðsverði. Þráinn spurði: Hvað gekk konungi til að halda þegnum sínum föstum í fátækt? Svarið var, að hann hafði séð á fimmtándu og sextándu öld hættuna af því, að landið gengi undan honum, væri útlendingum leyft að veiða hér og versla. Hann kaus því lægri tekjur og meira öryggi sjálfs sín, og landeigendastéttin (sem var aðeins lítið brot bænda, sem flestir voru leiguliðar) studdi hann, því að hún vildi halda í ódýrt vinnuafl, sem ella hefði leitað í sjávarsíðuna.

Hannes benti á, að á ofanverðri átjándu öld varð þetta kerfi gjaldþrota. Landeigendastéttin missti tökin, konungur seldi jarðir sínar og biskupsstólanna í sögulegustu einkavæðingu Íslandssögunnar, flestir bændur urðu sjálfseignarbændur, verslunareinokuninni var létt af og vistarbandið afnumið. Með öflugum sjávarútvegi mynduðust forsendur fyrir sjálfstæði. Eftir að Íslendingum tókst í fjórum þorskastríðum að reka útlendinga út af Íslandsmiðum, reis kerfi, sem reyndist í senn sjálfbært og arðbært, kvótakerfið, eins og Þráinn skýrði vel í bók sinni, Háskalegum hagkerfum, árið 2007. Flutti hann einnig fróðlegan fyrirlestur á ráðstefnu um kvótakerfið í Háskóla Íslands í október 2012, þegar uppi voru raddir um að feta í fótspor konunga og taka sjávarútveginn aftur kverkataki.

Hannes skrifaði einnig um Þráin í hinum fasta dálki sínum í nettímaritinu The Conservative. Jón Óttar Ragnarsson athafnamaður minntist Þráins á Facebook 26. júní 2026: „Einn eftirminnilegasti karakterinn í upphaflega Eimreiðarhópnum var snillingurinn Þráinn Eggertsson, hagfræðiprófessor. Fáir gáfu meira af sér í þessum félagsskap sem við Magnús Gunnarsson kölluðum saman í byrjun áttunda áratugarins til að vera hugmyndabrunnur fyrir borgaralega frjálslynd öfl á Íslandi. Fyrir utan að vera brilljant hagfræðingur og frábær penni, var Þráinn einn skemmtilegasti meðlimur í þessari frábæru sveit sem hittist reglulega í hádeginu í turnherberginu á Borginni.“ Magnús Gunnarsson athafnamaður skrifaði í minningargrein um Þráin í Morgunblaðinu sama dag, 29. júní 2026: „Það var fyrir rúmum 50 árum að Þráinn Eggertsson kom til liðs við hópinn, sem stóð að útgáfu Eimreiðarinnar. Þráinn tók strax virkan þátt í þeirri líflegu umræðu, sem þar átti sér stað um lífið og tilveruna. Hann var hæglátur, en með eindæmum rökfastur. Það sakaði ekki að hann var góður sögumaður og fylgdi oft rökum sínum eftir með léttum og skemmtilegum dæmum.“ Ragnar Árnason, prófessor emeritus í hagfræði, skrifaði sama dag: „Þráinn var einstaklega viðkunnanlegur maður. Hann hafði mikla persónutöfra og samræðuhæfileika og var ávallt fyndinn og skemmtilegur. Samt var hann hógvær og lítt fyrir að trana sér fram. Með rannsóknum sínum jók hann getu okkar til að takast á við vandamál samfélagsins. Með lífi sínu auðgaði hann tilveru okkar allra.“

Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, var í viðtali 4. júní 2026 hjá hlaðvarpinu Þjóðólfi, sem Gústaf Adolf Skúlason heldur úti. Þar fór hann stuttlega yfir kosti og galla Evrópusambandsins. Hann hélt því fram, að Íslendingar ættu að vera vinir granna sinna, Bandaríkjanna annars vegar og Evrópuríkjanna hins vegar, en þegnar hvorugs. Utanríkisstefna Íslands ætti í sem fæstum orðum að vera að selja fisk og tryggja varnir, en hafa að öðru leyti hægt um sig. Kostnaðurinn af aðild að Evrópusambandinu yrði mikill, en ávinningur óljós. Ekki væri um það deilt, að Ísland yrði að afsala sér löggjafarvaldi til ESB, missti yfirráðin yfir sjávarútvegi og landbúnaði og yrði að greiða miklu meira til sambandsins en það fengi. Reynsla Breta og Íra sýndi, að ESB stæði ekki við loforð sín í sjávarútvegsmálum. 

Almenna bókafélagið hélt aðalfund sinn og árshátíð 30. maí 2026, en um þau mánaðamót fluttist félagið af Fákafeni 11 í nýjar og stærri bækistöðvar að Skeifunni 8, þar sem bókabirgðir þess eru einnig geymdar. AB var stofnað 17. júní 1955 til að halda uppi merki þjóðlegrar, frjálslyndrar lýðræðisstefnu gegn alræðisstefnunni, nasisma og kommúnisma, sem starfar undir ýmsum nöfnum og í ýmsum gervum.

Meðal annars hefur Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, ritstýrt endurútgáfu ýmissa bóka úr kalda stríðinu, sem eru um leið gefnar út á netinu (Google Books) og sumar sem hljóðbækur: Úr álögum eftir Jan Valtin (Richard Krebs), Ég kaus frelsið eftir Víktor Kravtsjenko, Konur í þrælakistum Stalíns eftir Aino Kuusinen og Elinor Lipper, Greinar um kommúnisma eftir Bertrand Russell, Örlaganótt yfir Eystrasaltslöndum eftir Ants Oras, Eistland: Smáþjóð undir oki erlends valds eftir Andres Küng, Ráðstjórnarríkin: Goðsagnir og veruleiki eftir Arthur Koestler, Leyniræðan um Stalín eftir Níkíta Khrústsjov, Nytsamur sakleysingi eftir Otto Larsen, Þjónusta, þrælkun, flótti eftir Aatami Kuortti, Framtíð smáþjóðanna: Erindi á Íslandi og öðrum Norðurlöndum eftir Arnulf Øverland, Bóndinn — El campesino: Líf og dauði í Ráðstjórnarríkjunum eftir Valentín González og Til varnar vestrænni menningu: Ræður sex rithöfunda eftir Tómas Guðmundsson, Gunnar Gunnarsson, Guðmund G. Hagalín, Kristmann Guðmundsson, séra Sigurð Einarsson í Holti og Davíð Stefánsson frá Fagraskógi. Ollu margar þessar greinar, ræður og bækur hörðum deilum, á meðan kommúnisminn átti enn á Íslandi herskáa talsmenn á launum.

Enn fremur hefur framkvæmdastjóri AB, Jónas Sigurgeirsson sagnfræðingur, haft umsjón með röð bóka um bankahrunið og eftirköst þess: Búsáhaldabyltingin: sjálfsprottin eða skipulögð? eftir Stefán Gunnar Sveinsson sagnfræðing, Andersen-skjölin: rannsóknir eða ofsóknir? eftir Eggert Skúlason, fyrrverandi fréttastjóra, Seðlabankinn gegn Samherja: Eftirlit eða eftirför? eftir Björn Jón Bragason lögfræðing, Gjaldeyriseftirlitid: Vald án eftirlits? eftir sama höfund og Icesave-samningarnir: Afleikur aldarinnar? eftir Sigurð Má Jónsson blaðamann. Þessar bækur hafa selst vel og mælst vel fyrir, þótt í þeim þáttum Ríkisútvarpsins, sem kynna sambærileg verk, Silfrinu og Kiljunni, sé látið eins og þær séu ekki til.

Framkvæmdastjóri AB, Jónas Sigurgeirsson sagnfræðingur, flutti á aðalfundinum skýrslu um starfsemina, sem gekk vel árið 2025. Var síðan gengið til kvöldverðar á veitingahúsinu Tides. Frá v.: Sigríður Snævarr, Ármann Þorvaldsson, Karítas Kvaran, Kjartan Gunnarsson, Hannes H. Gissurarson, Baldur Guðlaugsson, Jónas Sigurgeirsson og Rósa  Guðbjartsdóttir.

Dr. Marek Mutor, forseti Evrópuvettvangsins.

Hvernig á að minnast fórnarlamba alræðisstefnunnar, svo að sögulaus æskan skilji? Um þetta var rætt á ráðstefnu Evrópuvettvangs minningar og samvisku, sem dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus, sótti í Katowice í suðurhluta Póllands 25.–27. maí 2026. Svörin voru hefðbundin: vitnisburður fórnarlamba, kennslubækur í sögu, netmiðlar, söfn, minnismerki. Gallinn er þó sá, eins og Hannes sagði í tímaritsgrein um ráðstefnuna, að tölum blæðir ekki. Nasistar myrtu sex milljónir gyðinga. Um eða yfir eitt hundrað milljónir manna dóu af völdum kommúnismans. Slíkar tölur verða ekki raunverulegar, fyrr en heyrist í nafngreindum fórnarlömbum. Þeim blæðir. Einn ráðstefnugesturinn, Kordian Borejko, hélt áhrifamikla ræðu. Hann hafði verið fluttur hvítvoðungur með fjölskyldu sinni frá Póllandi til Kasakstan árið 1940, en Stalín réðst að austan á Pólland 17. september 1939, röskum tveimur vikum eftir að Hitler réðst á landið að vestan.

Halldór Kiljan Laxness varði innrás Stalíns í Pólland svofelldum orðum í blaðagrein 27. september 1939: „fimtán miljónir manna í miðaldalegu lénstímaríki, sem frægt var fyrir mestu bændaörbirgð á Vesturlöndum, hefur árekstralítið og án verulegra blóðsúthellínga hoppað inn í ráðstjórnarskipulag verkamanna og bænda.“ Sannleikurinn var allur annar. Ráðstjórnin rússneska myrti ekki aðeins 22 þúsund pólska liðsforingja strax eftir innrásina, heldur flutti líka 1,7 milljón Pólverja nauðungarflutningum austur til Síberíu og Kasakstan. Munurinn á hernámi vestur- og austurhluta Póllands var, að nasistarnir myrtu alla þá gyðinga, sem þeir náðu til, en kommúnistar myrtu alla þá, sem þeir töldu hafa verið í valdastétt landsins. En ekki er að furða, segir Hannes, að Laxness endurprentaði ekki þessa grein í bókum sínum.

Á ráðstefnunni í Katowice var rætt um muninn á böðlum, samverkamönnum og vitorðsmönnum. Laxness var til dæmis vitorðsmaður böðlanna, ekki samverkamaður. Á ráðstefnunni rifjaði Antoine Arjakovsky upp, að franska lögreglan tók þátt í fjöldahandtökum gyðinga í París 16.–17. júlí 1942, en Hannes hefur skrifað um þann viðburð í þætti af Henny Goldstein, sem hraktist til Íslands undan nasistum. Fyrrverandi eiginmaður hennar var einn hinna handteknu, og var hann myrtur í Auschwitz. Franskir lögreglumenn voru samverkamenn nasistanna. François Mitterand fékkst ekki til að biðja afsökunar á framferði þeirra, en það gerði loks Jacques Chirac.

Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði,  stjórnaði málstofu, sem RSE í Reykjavík og Austrian Economics Center í Vínarborg stóðu saman að í Reykjavík 13. maí 2026. Var hún þáttur í fundaröð Austrian Economics Center, The Free Market Road Show. Yfirskriftin var: „Evrópa: Opinn markaður eða lokað ríki?“ Fjórir erlendir sérfræðingar töluðu, en Erna Bjarnadóttir hagfræðingur mælti lokaorð.

Max Rangeley, forstöðumaður Cobden Centre í Lundúnum, velti því fyrir sér á málstofunni, hvort vestrænni menningu væri að hnigna. Þótt margt hefði verið skapað og smíðað frumlegt síðustu fimmtíu ár, hefðu tækninýjungar gerbreytt heiminum árin 1870–1920. Húsagerðarlist hefði farið aftur. (Þetta kallaði Jónas frá Hriflu kassastílinn.) Og hver gæti nefnt einhverja höfunda frá árunum 1970–2020, sem stæðu jafnfætis Goethe, Schiller, Tolstoj og Dostojevskíj? Rangeley sagði, að eina ráðið gegn stöðnun eða afturför í efnahagsmálum væri opið hagkerfi, frjáls viðskipti, nýsköpun.

Dr. Daniel Mitchell hagfræðingur, sem starfað hefur hjá mörgum bandarískum hugveitum, varaði Íslendinga við að ganga í Evrópusambandið. Einföld kostnaðar- og nytjagreining sýndi, að þeir myndu tapa á því. Hlutur ESB í heimsframleiðslunni hefði snarminnkað síðustu áratugi, miklu meira en Bandaríkjanna. Og ESB stæði frammi fyrir stórkostlegu óleystu verkefni, því að þeim hefði fjölgað, sem tækju lífeyri, en þeim fækkað, sem ynnu og greiddu skatta. Lífeyrissjóðir í Evrópu væru fæstir eins og íslensku lífeyrissjóðirnir, að menn söfnuðu inneign, heldur væru þeir fjármagnaðir af ríkissjóði hvers lands.

Prófessor Sasa Randjelovic frá Belgrad-háskóla kynnti rannsókn, sem hann hefði gert á 25 ríkjum, sem búið hefðu við sósíalisma, en tekið upp vestræna stjórnarhætti. Þeim hefði vegnað mjög misjafnlega. sumum vel. Hvað skýrði velgengni þeirra? Væri það heppni eða skynsamleg stefna? Svarið væri, að skynsamleg stefna væri langmikilvægust, þótt heppni skipti líka máli (auðlindir og þróun eftirspurnar). Hann bar síðan Ísland saman við ESB ríkin í fjórum þáttum: skattheimtu, festu í ríkisfjármálum, opinberum skuldum og góðu stofnanaumhverfi, og Ísland var betra í öllum þessum þáttum.

Dr. Anton Bendarzsevszkij, forstöðumaður Oeconomicus rannsóknarstofnunarinnar í Búdapest, ræddi þá spennu, sem væri milli opins hagkerfis og öryggissjónarmiða, ekki síst eftir að hægt hefði á hnattvæðingunni eða hún stöðvast. Það skipulag alþjóðamála, sem hvílt hefði á vilja Bandaríkjanna til að verja Evrópu, væri ef til vill að falla. Hugsanlega væri heimurinn að skiptast í tvö eða þrjú veldi, áhrifasvæði Bandaríkjanna, Kína og Evrópusambandsins. Nú væru miklir óvissutímar. En mikilvægt væri að styðja og treysta Atlantshafsbandalagið, og yrðu Evrópuríkin að leggja sitt af mörkum til þess.

Á meðal áheyrenda voru Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, frumkvöðlarnir og fjárfestarnir Magnús Gunnarsson, Kjartan Gunnarsson og Frosti Sigurjónsson, prófessorar emeriti Ragnar Árnason og Þór Whitehead, og Birgir Ármannsson, fyrrverandi forseti Alþingis. Eftir málstofuna sátu ræðumenn kvöldverð, sem RSE bauð til á Fiskfélaginu. Frá v.: Max Rangeley, Erna Bjarnadóttir, Hannes H. Gissurarson, Lukas Schweiger (sem aðstoðaði við skipulagninguna), Anton Bendarzsevszkij, Sasa Randjelovic og Daniel Mitchell.