Rannsóknarstjóri RNH, dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í Háskóla Íslands, hafði framsögu um stjórnmálahugmyndir enska heimspekingsins Johns Stuarts Mills á bókarkvöldi í vinnustofu Kjarvals að kvöldi fimmtudagsins 7. maí 2026, en þann dag átti Mill 220 ára afmæli. Frelsið kom fyrst út árið 1859, en í íslenskri þýðingu árið 1886 og aftur í annarri þýðingu árið 1970. Kúgun kvenna kom fyrst út árið 1869, en í íslenskri þýðingu árið 1900 og aftur árið 1997. Fjölmenni var á bókarkvöldinu og fjörugar umræður, en þeim stjórnaði Stefán Einar Stefánsson, blaðamaður og guðfræðingur. 

Mill, Grundtvig og Tómas af Akvínas

John Stuart Mill

Hannes hélt því fram, að röksemdir Mills fyrir málfrelsi ættu enn við. Stundum hefði maður rétt fyrir sér, og væri þaggað niður í honum, missti mannkynið af dýrmætu sjónarmiði. Stundum væri skoðun hans aðeins hluti sannleikans, og mannkynið mætti ekki heldur missa af henni, svo að eðlilegt jafnvægi myndaðist, til dæmis milli íhaldssemi og frjálslyndis. Stundum væri skoðun hans beinlínis röng, til dæmis gyðingahatur nasista, en þá styrktist rétta skoðunin við að spreyta sig á að hrekja hana. Danska skáldið N. F. S. Grundtvig hefði orðað þetta eftirminnilega: Frelsið er Loka ekki síður en Þórs.

Hins vegar væri frelsisregla Mills hæpnari, en hún kveður á um það, að menn ættu að vera frjálsir að öllu því, sem skaðaði ekki aðra, jafnvel þótt það skaðaði þá sjálfa. Gallinn við regluna væri ekki, að hún væri óskýr eða óraunhæf, heldur að með henni væri ekki gerður greinarmunur á lofsverðum og lastsverðum verkum manna, heldur þau öll lögð að jöfnu, vændi og hjúkrun, klámmyndaleikur og kennsla, lífið gert að reikningsdæmi. Almenningsálitið mætti áskilja sér rétt til að líta vændi hornauga, en bera virðingu fyrir hjúkrun. Þess vegna taldi Hannes nálgun heilags Tómasar af Akvínas heppilegri. Hann hefði sagt, að við mennirnir væru allir syndarar, en sumar syndir okkur bitnuðu á öðrum, til dæmis barsmíðar og þjófnaður, og þeim ætti löggjafinn að reyna að halda niðri, en láta hinar syndirnar afskiptalausar. Með því væri viðurkennt, að þær væru syndir, eins og vera bæri, en löggjafinn þyldi mönnum þær engu að síður.

Fíknaefnaneysla og vændi

Hannes sneri sér síðan að ýmsum syndum, sem ættu ekki að varða við lög, þótt flokka ætti þær og fordæma sem syndir. Löggjafinn leyfði til dæmis tvö fíkniefni, sem væru stórhættuleg, níkotín og vínanda, og seldu þau raunar í ríkisbúðum. Það væri hrein hræsni að leyfa þau og selja, en banna jafnframt neyslu og sölu margra efna með vægari verkan. Sala þeirra færi þess vegna fram í undirheimum, og glæpahringir mynduðust. Flest fíkniefni hefðu róandi áhrif á neytendur þeirra. Best væri að gefa öll fíkniefni frjáls nema þau, sem yllu beinlínis ofbeldishegðun.

Hannes benti á, að vændi hefði breytt um eðli, svo að bann við því væri enn óeðlilegra en áður fyrr. Í fyrsta lagi ættu langflestir kost á kynmökum fyrir hjónaband, svo að vændiskonur sinntu ekki eðlilegri kynlífsþjónustu, heldur miklu frekar þeim afbrigðum kynlífs, sem menn væru feimnir við að biðja konur sínar eða unnustur um. Í öðru lagi hefði milliliðurinn á milli viðskiptavinarins og vændiskonunnar nær horfið fyrir tilverknað netsins. Nú seldu vændiskonur þjónustu sína beint og oft jafnvel án þess að snerta viðskiptavini sína, sem keyptu aðgang að þeim á netmiðlum, þar sem þeir horfðu á þær leika listir sínar, Hannes rakti dómsmál í Kanada, þar sem kona, sem rekið hafði vændishús, var ákærð, en konurnar í húsi hennar, klæddar leðurfatnaði frá hvirfli til ilja og í háum hælum og oddhvössum, höfðu eingöngu veitt þá þjónustu að niðurlægja viðskiptavinina með því að láta þá skríða um nakta á fjórum fætum og berja þá með svipum. Konan var sýknuð. Efaðist hann um, að þau algengu rök gegn vændi, að það fæli í sér niðurlægingu kvenna, ætti við um slíka þjónustu.

Hannes minntist á tvö önnur sjónarmið, sem veiktu niðurlægingarröksemdina fyrir banni við vændi. Annað væri, að stundum væri vændi stundað af mannúðarástæðum. Til væru þeir einstaklingar, sem ekki gætu útvegað sér rekkjunauta af eigin rammleik, til dæmis vegna offitu, fötlunar eða ýmissa útlitsgalla. Þeir yrðu annaðhvort að greiða fyrir kynlíf eða verða af því. Hitt sjónarmiðið væri, að ungir sveinar stunduðu einnig vændi, og seldu þeir þjónustu sína aðallega rosknum samkynhneigðum körlum, en stundum og þó miklu sjaldnar konum. Talið væri, að 20 af hundraði vændisfólks væru karlkyns.

Rómantísk einstaklingshyggja Mills

Hannes kvað frjálshyggju hafa mótast á sautjándu og átjándu öld, þegar John Locke setti fram sáttmála um takmörk valdsins, David Hume um réttlæti sem friðhelgi eignarréttar og frjálsa samninga og Adam Smith um viðskiptafrelsi. Í frönsku byltingunni hefði frjálshyggjan klofnað í íhaldssama frjálshyggju Edmunds Burkes og Alexis de Tocquevilles og róttæka frjálshyggju Tómasar Paines, og væri John Stuart Mill með sína rómantísku einstaklingshyggju arftaki hans, raunar líka John Maynard Keynes á tuttugustu öld, en kenning þeirra væri stundum kölluð félagsleg frjálshyggja. Það væri ef til vill of langt gengið að kalla Mill jafnaðarmann, en hann hefði hafnað eignarrétti á stórum jörðum og talið samvinnufélög vænlegan kost. Sósíalismi hefði þó að dómi hans þurft að vera sjálfvalinn, en ekki valdboðinn. Rómantísk einstaklingshyggja væri mörgu ungu fólki að skapi, en þegar það stofnaði fjölskyldur og eignaðist börn, tæki borgaralegt siðferði oftast við. Hinir sérstæðu menn, sem Mill lofsöng í Frelsinu, hefðu oft verið sérvitringar, sem vanrækt hefðu skyldur sínar við samborgarana, ekki snillingar, sem skapað hefðu ný verðmæti.

Kúgun karla?

Hannes vék líka að riti Mills um Kúgun kvenna. Hann væri sammála Mill um jafnan rétt kynjanna, og það væri líka rétt, að mannkynið hefði verið svipt kostinum á að njóta margvíslegra hæfileika kvenna, af því að þær hefðu áður fyrr verið neyddar til að þvo af börnum og matreiða allan daginn alla daga. En nú á dögum nytu þær fulls frelsis. Tilraunir öfgafemínista til að færa hugtakakerfi stéttabaráttu í anda Marx yfir á samskipti kynjanna, þar sem Feðraveldið ætti að gegna hlutverki kapítalismans, væru dæmdar til að mistakast. Sannleikurinn væri sá, að konum vegnaði almennt miklu betur í lífinu en körlum. Þær lifðu lengur, styttu sér síður aldur, leiddist síður út í ofdrykkju og aðra fíkniefnaneyslu, féllu síður í vinnuslysum eða stríðum og stunduðu síður glæpi. Líklega væri skýringin á þessu, að hæfileikar dreifðust miklu jafnar á konur en karla (bjölluboginn væri hærri og krappari), lægra hlutfall þeirra væri á jaðrinum, ýmist afglapar eða afburðamenn. Enn fremur mætti ætla, að börn veittu konum meiri lífsfyllingu en körlum. Nú á dögum væru skólar og störf að skólagöngu lokinni aðallega miðað við konur frekar en karla og óhamingjusamasti hópurinn væri jafnan einstæðir karlar. Þeir væru ef til vill ekki kúgaðir, en þeir væru afskiptir.

Frjálshyggjustúdentar í Norðurálfu, Students for Liberty Europe, héldu árlegan aðalfund sinn í Madrid dagana 24.–26. apríl 2026. Þar var dr. Hannesi H. Gissurarsyni, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH, boðið að kynna nýútkomna bók, sem hann ritstýrir, Conservative-Liberal Thought in the Nordic Countries: An Anthology, Frjálslynda íhaldsstefnu á Norðurlöndum: Sýnisbók. Gefur hugveitan New Direction í Brüssel bókina út, og er hún 468 blaðsíður, þar af 267 blaðsíðna formáli Hannesar.

Fyrstu kaflarnir í bókinni eru eftir íslensku sagnritarana Ara fróða og Snorra Sturluson. Í ræðu Þorgeirs Ljósvetningagoða á Alþingi árið 1000, sem Ari skráði, er minnt á þá sérstöðu Íslands, að þar ráði lögin frekar en mennirnir. Íslendingar hafi verið blessunarlega lausir við konunga, sem stundi hernað og leggi á skatta. Sama stef er í ræðu Einars Þveræings á Alþingi árið 1024, sem Snorri skráði. Í Heimskringlu Snorra er gengið að tveimur stjórnmálahugmyndum germanskra þjóða vísum: ríkisvaldi með samþykki (government by consent) og mótstöðurétti (right of rebellion). Þessar hugmyndir batt John Locke í kerfi með Ritgerð um ríkisvald árið 1689, en sú bók markar upphaf nútíma frjálshyggju, frjálslyndrar íhaldsstefnu. 

Að sögn Hannesar voru þrír merkustu hugsuðir frjálslyndrar íhaldsstefnu á Norðurlöndum auk Snorra Finninn Anders Chydenius og Daninn N. F. S. Grundtvig. Chydenius setti árið 1765 fram sömu hugmyndir og Adam Smith ellefu árum síðar: að eins gróði þurfi ekki að vera annars tap og að mannlífið geti verið skipulegt án þess að vera skipulagt. Grundtvig lagði á nítjándu öld megináherslu á frjáls samtök fólksins, sem væru í senn bakhjarl þess og vettvangur, þar á meðal söfnuði samkvæmt vali, lýðháskóla og mjólkurbú, en líka einkafyrirtæki.

Á meðal áheyrenda á málstofunni var sendiherra Íslands á Spáni, Kristján Andri Stefánsson. Fjörugar umræður urðu á eftir ræðu Hannesar. Tékkneski stúdentinn Jonáš Kurus spurði, hver væru tengsl trúarbragða við hina norrænu frjálshyggju. Hannes svaraði, að rætur hennar teygðu sig langt aftur í heiðni, þegar germanskir ættbálkar hefðu stjórnað sér sjálfir, eins og Tacitus hefði lýst þegar á fyrstu öld e. Kr. Þótt í rómverskum rétti hefði verið til sú regla, að það, sem snerti alla, ættu allir að ákveða, Quod omnes tangit ab omnibus approbetur, hefði hún ekki verið eins almenn og hinar germönsku reglur um vald með samþykki og mótstöðurétt. Heilagur Tómas af Akvínas hefði þó viðurkennt mótstöðuréttinn, og óneitanlega veitti náttúruréttur kristninnar valdsmönnum nokkurt aðhald, en ekki eins mikið og sjálfstjórnarhugmyndir Germana.

Frá v.: Hannes, Breki, Schweiger og Tyler.

Þýski stúdentinn Anne Struffmann spurði, hvað aðrar þjóðir gætu lært af hinu norræna fordæmi. Hannes svaraði, að velgengni Norðurlanda hefði ekki verið vegna jafnaðarstefnu, heldur þrátt fyrir hana. Hin norræna frelsisarfleifð hefði verið nógu sterk til að standa af sér tvær árásir: frá konungum, sem töldu sig þiggja vald sitt af Guðs náð, og frá jafnaðarmönnum, sem töldu sig þiggja vald sitt samkvæmt vilja alþýðu. Velgengni Norðurlanda hvíldi á þremur stoðum: öflugu réttarríki, frjálsum alþjóðaviðskiptum og sterkum samhug, miklu trausti, rótgrónum borgaralegum dygðum. Slíkur samhugur yrði til á löngum tíma, við málamiðlanir og gagnkvæma aðlögun, en en ef til vill gætu nýfrjálsar þjóðir lært af Grundtvig, sem hefði talið nauðsynlegt að reka lýðháskóla til að kenna borgaralegar dygðir og þjóðlegan metnað.

Á ráðstefnunni töluðu meðal annarra Íslandsvinirnir David Friedman, Tom Palmer og Robert Tyler, sem hafa margoft komið til Íslands og eru vel kunnugir íslenskum fornbókmenntum. Hana sóttu einnig Lukas Schweiger, fyrrverandi formaður Students for Liberty Europe, sem búsettur er á Íslandi, og Breki Atlason, Íslandsfulltrúi samtakanna.

Hinn 26. apríl 2026 kom út í Brüssel bók, sem dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóri RNH,  ritstýrði, Frjálslynd íhaldsstefna á Norðurlöndum 946–1945: Sýnisbók, Conservative-Liberal Thought in the Nordic Countries 946–1945: An Anthology. Höfundarnir eru Ari fróði Þorgilsson, Snorri Sturluson, óþekktur höfundur Halldórs þáttar Snorrasonar, danski biskupinn Gunnar af Véborg, Eiríkur klippingur Danakonungur, sænski biskupinn Thomas Simonsson, sænski fjölfræðingurinn Olaus Petri, sænski presturinn Anders Chydenius, sænski sagnfræðiprófessorinn og skáldið Erik Gustaf Geijer, danski presturinn og skáldið Nikolai F. S. Grundtvig, sænski hagfræðiprófessorinn Gustav Cassel, danski hagfræðiprófessorinn Jens Warming, sænski hagfræðiprófessorinn Eli F. Heckscher, sænski lagaprófessorinn Nils Herlitz, danski lagaprófessorinn Poul Andersen og norski hagfræðingurinn Trygve Hoff.

Elsti viðburðurinn, sem greinir frá í bókinni, var árið 946, þegar Hákon Aðalsteinsfóstri skilaði bændum aftur öllu því landi, sem faðir hans, Haraldur hárfagri, hafði tekið af þeim og lofaði á þingum í Noregi að virða hin gömlu, góðu lög, sem rekja mátti að minnsta kosti þúsund ár aftur í aldir til sjálfstjórnar germanskra ættbálka, eins og rómverski sagnritarinn Tacitus lýsir. Yngsti viðburðurinn var árið 1945, þegar danskir kommúnistar vildu eftir hernám þýskra nasista banna andstæðingum lýðræðislegra gilda að tala, en Poul Andersen sagði þá og hafði eftir Grundtvig, að frelsið væri ekki síður fyrir Loka en Þór. Flestar greinarnar í þessari sýnisbók eru eftir Snorra, Chydenius og Grundtvig, en hún er alls 468 bls., þar af inngangur Hannesar 267 bls. Útgefandi er hugveitan New Direction í Brüssel.

Syðsta fylkið í Brasilíu (sem Fjölnismenn kölluðu Rauðviðarland) er Rio Grande do Sul, sem á íslensku mætti kalla Miklafljót syðra. Höfuðborg fylkisins nefnist Porto Alegre, Fagrahöfn, og stendur við Suður-Atlantshaf. Í fylkinu hafa ungir framkvæmdamenn með sér öflug samtök, sem halda fjölmenna árlega ráðstefnu, Fórum da liberdade, Frelsisvettvanginn, þar sem fyrirlesarar úr öllum heimshornum tala um atvinnufrelsi og einkaframtak.

Dr. Hannesi H. Gissurarsyni, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH, var boðið að kynna þar 9. apríl 2026 væntanlega bók, sem hann ritstýrir, Conservative-Liberal Thought in the Nordic Countries: An Anthology, Frjálslynda íhaldsstefnu á Norðurlöndum: Sýnisbók. Þar skrifar hann 267 blaðsíðna formála, en síðan taka við valdir kaflar úr ritum norrænna manna, allt frá íslensku sagnriturunum Ara fróða og Snorra Sturlusyni til norska hagfræðingsins Trygve Hoffs og danska lagaprófessorsins Pouls Andersens, sem uppi voru á tuttugustu öld. Hugveitan New Direction í Brüssel gefur bókina út, og er hún 468 blaðsíður.

Hannes sagði í spjalli sínu, að velgengni Norðurlanda væri ekki vegna jafnaðarstefnu, heldur þrátt fyrir hana. Helstu skýringar á henni væru þrjár: réttarríki, viðskiptafrelsi og samheldni(social cohesion). Hann varpaði líka fram tilgátu um, hvers vegna myndast hefði á Norðurlöndum öflug vinnumenning (þótt ef til vill sé hún nú að þoka fyrir bótabetli). Hún er í fæstum orðum, að Norðurlandabúar hefðu árþúsundum saman orðið að bregðast við mögrum vetrum með því að leggja sjálfir hart að sér og safna birgðum. Þeir hefðu ekki getað tínt ávexti af trjám eins og suðrænar þjóðir.

Davíð talar á fundi Almenna bókafélagsins 26. ágúst 2016, 25 árum eftir viðurkenningu Eystrasaltsríkjanna.

Davíð Oddsson, sigursælasti Íslendingur stjórnmálasögunnar, lést 1. mars 2026, 78 ára að aldri. Hann var borgarstjóri í níu ár, forsætisráðherra í tæp fjórtán ár, utanríkisráðherra í eitt ár, seðlabankastjóri í fjögur ár og ritstjóri Morgunblaðsins í sautján ár, til dánardags. Enginn stjórnmálamaður hefur átt drjúgari þátt í því á Íslandi að auka frelsi einstaklinganna til orða og athafna og tryggja réttindi þeirra gagnvart ríkisvaldinu. Þegar Davíð var jarðsunginn 13. mars, birtust margar minningargreinar um hann í Morgunblaðinu, þar á meðal eftir dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóra RNH. Taldi hann þrennt skýra hina óvenjulegu sigursæld Davíðs í stjórnmálum. Aðstæður innan lands og utan hefðu verið honum hagfelldar, hann hefði verið uppi á réttum tíma. Sjónarmið hans og skoðanir hefðu átt djúpar rætur í þjóðarsálinni, hann hefði verið óvenjulegur maður með venjulegar skoðanir. Í þriðja lagi hefði Davíð búið yfir ýmsum eiginleikum skilvirkra og sigursælla stjórnmálamanna. Hann hefði haft náðarvald (charisma) og kunnað í senn að vera hugrakkur sem ljón og bragðvís sem refur. Frá fyrstu tíð sáu margir, að hann var fæddur foringi.

Jarðarför Davíðs var opinber, og jarðsöng séra Geir Waage hann í Hallgrímskirkju, en úr kirkju báru hann tíu vinir og frændur, Kjartan Gunnarsson athafnamaður, Þórarinn Eldjárn skáld, Þórólfur Gíslason kaupfélagsstjóri, Haraldur Johannessen ritstjóri, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus, Eiríkur Jónsson læknir, Albert Jónsson alþjóðastjórnmálafræðingur, Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari, Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri og Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson athafnamaður. Á hæla þeirra fara ekkja Davíðs, Ástríður Thorarensen, og sonur þeirra, Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari.

Adam Smith stofnunin í Lundúnum minntist þess á samkomu 9. mars 2026, að þá voru rétt 250 ár liðin, frá því að hið mikla rit Adams Smiths, Auðlegð þjóðanna, kom fyrst út. Dr. Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og rannsóknastjóri RNH, sótti samkomuna, sem haldin var í húsakynnum The National Liberal Club, og hitti þar stofnendur og fyrrverandi forstöðumenn Adam Smith stofnunarinnar, dr. Eamonn Butler og dr. Madsen Pirie, sem báðir hafa haldið fyrirlestra á Íslandi. Í tilefni afmælisins skrifaði Hannes grein í The Conservative, þar sem hann benti á, að margar hugmyndir í Auðlegð þjóðanna hefðu verið lengi á sveimi, en Adam Smith hefði bundið þær í rökrétt og tilkomumikið kerfi, sem hagfræði nútímans hvíldi á. Tvær mikilvægustu hugmyndir hans, sem margir ættu enn erfitt með að skilja, hefðu verið, að eins gróði þyrfti ekki að vera annars tap og að mannlífið gæti verið skipulegt án þess að vera skipulagt. Þegar menn ynnu að eigin hag, leiddi ósýnileg hönd þá til að vinna um leið að almannahag, því að þeir yrðu að leggja sig fram um að bjóða fram vöru eða þjónustu, sem aðrir vildu kaupa. Kenningar Adams Smiths hefðu svo sannarlega sannað sig, og sýndi alþjóðleg mæling á atvinnufrelsi það best. Þeim þjóðum vegnaði best, sem byggju með víðtækast atvinnufrelsi.