Málstofa var haldin í Varsjá 14.–15. maí 2013 um, hvernig best væri að minnast fórnarlamba alræðisstefnu tuttugustu aldar, kommúnisma, nasisma og fasisma. Talið er, að kommúnisminn hafi kostað um eitt hundrað milljón mannslífa, en nasisminn um tuttugu milljónir. Málstofuna hélt Evrópunetið um minningu og samvisku, PEMC, í samstarfi við þrjár stofnanir, Minningarsafnið um uppreisnina í Varsjá, MPW, Rannsóknarstofnun um alræðisstjórnir í Prag, USTR, og Þjóðminningarstofnun Póllands, IPN. Prófessor Hannes H. Gissurarson sótti málstofuna fyrir hönd RNH, en eitt áhersluatriði og rannsóknarefni RNH er einmitt „Evrópa fórnarlambanna“, sem er samstarfsverkefni rannsóknarsetursins og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna.

Lindblad flytur setningarávarp. Dr. Pavel Zeman frá Prag fyrir aftan hann. Ljósm.: Pjotr Gaweski.

Göran Lindblad, fyrrverandi þingmaður á sænska Ríkisdeginum og forseti Evrópunetsins, PEMC, setti málstofuna, en hann hafði forystu um það 2006 í Evrópuráðinu, að ákveðinn var sérstakur minningardagur fórnarlamba alræðisstefnunnar, 23. ágúst, en þann dag árið 1939 undirrituðu Hitler og Stalín griðasáttmálann, sem hleypti af stað heimsstyrjöldinni síðari. Jafnframt skiptu þá einræðisherrarnir tveir á milli sín mið- og austurhluta Evrópu. Evrópuþingið tók málið síðan upp með ályktun 2009. Lindblad kom til Íslands og hélt erindi 31. ágúst 2009 í tilefni af útkomu íslenskrar þýðingar á Svartbók kommúnismans.

Dr. Pawel Ukielski, MPW, talar. Dr. Lukas Kaminski, forstöðumaður IPN, situr fremst. Hannes H. Gissurarson situr á fjórða bekk, vinstra megin fyrir miðju. Ljósm.: Pjotr Gaweski.

Á meðal ræðumanna á málstofunni í Varsjá voru dr. Neela Winkelmann, framkvæmdastjóri Evrópunets um minningu og samvisku, prófessor (emeritus) Gundega Michele, forstöðumaður safns um hernám Lettlands 1940–1991, dr. Andreja Valic Zver, forstöðumaður rannsóknarstofnunar um sögulega sátt í Slóveníu, og Uve Poom, forstöðumaður Unitas-stofnunarinnar í Eistlandi, sem Mart Laar stofnaði. Winkelmann kynnti myndskreytta bók, sem ætluð er nemendum í framhaldsskólum og hefur að geyma sögur og minningabrot fórnarlamba nasista og kommúnista í ýmsum löndum, en henni fylgir geisladiskur með heimildarmyndum. Prófessor Adam Daniel Rotfeld, fyrrverandi utanríkisráðherra Póllands, sleit málstofunni.

Ýmsar áleitnar spurningar voru ræddar á málstofunni, til dæmis hvenær fórnarlömb verða böðlar og kúgaðir minnihlutahópar breytast í meirihlutahópa og kúga, hver sé merking orðanna „þjóðarmorð“ og „glæpa gegn mannkyninu“ og hvort nota megi orðið „helför“ um fleira en skipulagða útrýmingu Gyðinga, til dæmis þegar Stalín svelti til bana milljónir smábænda í Úkraínu, Tíbetar eru smám saman að hverfa undir stjórn kínverskra kommúnista og Pol Pot framdi fjöldamorð í Kambódíu. Einn dagskrárliðurinn var heimsókn í Minningarsafnið um uppreisnina í Varsjá 1944, og var þar sýnd tölvugerð kvikmynd af borginni í rústum í ársbyrjun 1945. Þá höfðu þýskir nasistar, aðallega SS-sveitirnar, barið uppreisnina niður af mikilli hörku, en rússneski herinn setið aðgerðalaus hjá hinum megin árinnar Vistula, sem rennur í gegnum Varsjá. Myndin er á Youtube:

Einnig er á Youtube mynd til samanburðar af Varsjá fyrir stríð:

Allir málstofugestir fengu að gjöf bók, sem Þjóðminningarstofnun Póllands, IPN, hefur tekið saman um fjöldamorðin í Katyn-skógi 1941, en þá lét Stalín myrða blómann af liðsforingjum pólska hersins og kenndi síðan Hitler um.

Ragnar Árnason ræddi um auðlindanýtingu.

Tveir menn úr rannsóknarráði RNH fluttu erindi á ráðstefnu og stjórnarfundi AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, í Reykjavík 9.–12. maí. Prófessor Ragnar Árnason ræddi um nýtingu auðlinda. Færði hann rök fyrir því, að hagkvæmast væri að nýta auðlindir með því að mynda eignarrétt eða einkaafnotarétt á þeim, þegar því yrði við komið. Íslenska kvótakerfið væri hagkvæmt, af því að handhafar kvótanna hefðu hag af því að lágmarka kostnað sinn af sókn í fiskistofnana. Aðrir hefðu síðan mikinn óbeinan hag af þessu skipulagi. Ragnar gagnrýndi harðlega fiskveiðistefnu Evrópusambandsins, sem væri í senn óhagkvæm og óréttlát.

Prófessor Hannes H. Gissurarson sagði frá RNH og helstu viðburðum á vegum rannsóknarsetursins síðustu misseri, til dæmis tveimur alþjóðlegum ráðstefnum, annarri um fórnarlömb kommúnismans 22. september 2012, hinni um arðbærar og sjálfbærar fiskveiðar 6. október 2012, og einstökum fyrirlestrum heimskunnra fræðimanna og rithöfunda eins og dr. Matts Ridleys, Önnu Funders, prófessors Douglas Rasmussens og prófessors Philips Booths. Einnig gat Hannes stuttlega þess, sem framundan væri hjá rannsóknarsetrinu, meðal annars myndasýningar um kommúnismann í Þjóðarbókhlöðunni, málþings um Margréti Thatcher, útgáfuhófs í tilefni útkomu skáldsögunnar Kíru Argúnovu eftir Ayn Rand og ráðstefnu um kapítalisma og auðlindanýtingu í minningu Árna Vilhjálmssonar prófessors. Hann sýndi einnig myndband, sem sett hefur verið á Youtube, um samstarfsverkefni RNH og AECR.

Daniel Hannan í hátíðarkvöldverði AECR í Björtuloftum í Hörpunni.

Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, flutti ávarp í hátíðarkvöldverði AECR, en aðrir íslenskir ræðumenn voru alþingismennirnir Hanna Birna Kristjánsdóttir, varaformaður Sjálfstæðisflokksins, Guðlaugur Þór Þórðarson og Ragnheiður Elín Árnadóttir, sem ræddu um stjórnmálaviðhorfið og afstöðu Íslands til annarra landa. Á meðal annarra ræðumanna voru Rich S. Williamson, fyrrverandi sendiherra Bandaríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum og einn af helstu sérfræðingum Lýðveldisflokksins (Repúblikana) í alþjóðamálum. Formaður AECR er Jan Zahradil frá Tékklandi, en ritari samtakanna Íslandsvinurinn Daniel Hannan, sem situr á Evrópuþinginu fyrir breska Íhaldsflokkinn. Nær þrjár milljónir manna hafa skoðað á Youtube ræðu, sem Hannan hélt yfir Gordon Brown, á meðan hann var forsætisráðherra.

AECR, Evrópusamtök íhaldsmanna og umbótasinna, halda ráðstefnu og stjórnarfund á Íslandi 9.–12. maí 2013. Á meðal ræðumanna eru Jan Zahradil, Evrópuþingsmaður, Tékklandi, Hanna Birna Kristjánsdóttir alþingismaður, Íslandi, Rich S. Williamson, fyrrverandi sendiherra Bandaríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum, Daniel Hannan, Evrópuþingsmaður, Bretlandi, Guðlaugur Þór Þórðarson alþingismaður, Íslandi, prófessor Hannes H. Gissurarson, ritstjóri fræðirita RNH, Íslandi, og prófessor Ragnar Árnason, formaður rannsóknarráðs RNH, Íslandi. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, heldur ræðu í aðalkvöldverði ráðstefnunnar, en einnig tala þau Ragnheiður Elín Árnadóttir alþingismaður, Íslandi, og Daniel Hannan á kvöldverðarfundum.

Hér eru sýnishorn af nokkrum viðburðum í tveimur samstarfsverkefnum AECR-RNH frá febrúar 2012 fram í maí 2013. Ekki er getið um alla viðburði hér vegna rúmleysis, en þessi stutta heimildamynd er til á Youtube.

Ljósm. Ívar Örn Þráinsson.

Á ráðstefnu um félagsvísindi í Háskólanum í Bifröst föstudaginn 3. maí 2013 flutti prófessor Hannes H. Gissurarson erindi um hina alþjóðlegu fjármálakreppu og orsakir bankahrunsins íslenska. Hann vísaði á bug fjórum algengum skýringum á bankahruninu:

1. Bankarnir hefðu verið of stórir. Hannes kvað bankana ekki hafa verið of stóra, heldur Ísland of lítið. Kerfisvillan hefði verið, að rekstrarsvæði bankanna hefði verið allt Evrópska efnahagssvæðið, EES, en baktryggingarsvæðið Ísland eitt. Lúxemborg og Svissland hefðu til dæmis verið með stór bankakerfi eins og Ísland.

2. Gerð hefði verið frjálshyggjutilraun, sem hefði misheppnast. Þessu hélt meðal annarra Ha-Joon Chang fram í bók sinni, 23 atriðum um kapítalisma sem ekki er sagt frá. Hannes benti á, að regluverk á íslenskum fjármálamarkaði hefði verið nákvæmlega hið sama og í öðrum löndum EES.

3. Bankamennirnir íslensku hefðu verið aular. Hannes benti á, að þá væru þeir erlendu bankamenn, sem lánað hefðu Íslendingum stórfé, sömu aular. Rifjaði Hannes upp nýleg dæmi af HSBC, Danske Bank, Barclays Bank, Royal Bank of Scotland og Deutsche Bank, sem sýndu, að erlendir bankamenn hefði ekki síður farið gáleysislega en hinir íslensku.

4. Seðlabankinn undir forystu Davíðs Oddssonar hefðu gert fjölda mistaka. Þessu hélt meðal annarra prófessor Robert Wade fram í New Left Review og víðar. Hannes benti á margar missagnir í máli Wades, til dæmis um gengisstefnu Seðlabankans.

Hannes taldi höfuðorsakir hinnar alþjóðlegu fjármálakreppu kerfislægar: Bankar hefðu vanmetið áhættu, meðal annars vegna freistnivandans, sem stafaði af óbeinni ríkisábyrgð á rekstri þeirra, og ýmis ríkisafskipti síðan gert illt verra, til dæmis reglur um lánveitingar á bandarískum húsnæðismarkaði og lágvaxtastefna bandaríska Seðlabankans frá 2002. Tvær orsakir bankahrunsins íslenska hefðu einnig verið kerfislægar: Ísland hefði verið of lítið fyrir bankana, og hér hefði verið enn meiri kerfisáhætta en annars staðar vegna þess, að helstu skuldunautarnir hefðu verið fámennur og nátengdur hópur; markaðskapítalisminn 1991–2004 hefði breyst í klíkukapítalisma 2004–2008. Tvennt annað hefði haft sitt að segja: Bretar hefðu átt ríkan þátt í að fella bankana með hryðjuverkalögunum og öðrum aðgerðum, og óvild og öfund hefði beinst að þessum aðkomumönnum á evrópskum fjármálamarkaði, svo að enginn hefði viljað rétta þeim hjálparhönd. Stórfé hefði tapast á brunaútsölum á ýmsum eignum bankanna erlendis eftir hrun þeirra.

Málstofan var fjölsótt. daginn eftir birti Morgunblaðið viðtal við Hannes:

Einnig var rætt við Hannes Hólmstein í „Silfri Egils“ 5. maí 2013 um skýringar á alþjóðlegu lánsfjárkreppunni og íslenska bankahruninu:

Frú Margrét Thatcher, forsætisráðherra Breta 1979-1990 og barónessa af Kesteven, verður jarðsungin með viðhöfn í Lundúnum miðvikudaginn 17. apríl 2013. Thatcher var verndari AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, sem starfar með RNH að tveimur verkefnum, „Evrópa, Ísland og framtíð kapítalismans“ og „Evrópa fórnarlambanna: Minningin um kommúnismann“.

Thatcher var hugrökk eins og ljón og kæn eins og refur, en svo lýsir Machiavelli öflugum stjórnmálamanni. Með festu sinni og baráttugleði vakti hún blendnar tilfinningar í hópi starfsbræðra sinna í Evrópu, hinna gráklæddu, virðulegu, miðaldra manna með hálsbindi, sem komu öðru hvoru saman og töluðu í nafni Evrópu. „Frú Thatcher! Hún hefur augun úr Caligúlu og varirnar frá Marilyn Monroe,“ mælti forseti Frakklands, François Mitterrand, eitt sinn við ráðherra Evrópumála í stjórn sinni, Roland Dumas.

Dr. Hannes H. Gissurarson prófessor, Rannsóknarráði RNH, ræðir við Margréti Thatcher í móttöku í Lávarðadeild Breska þingsins.

Thatcher sagði forstöðumanni rannsókna RNH, Hannesi H. Gissurarsyni, hins vegar eitt sinn í kvöldverði: „Gallinn við stjórnmálamennina á meginlandinu er að þeir hafa aldrei skilið hina engilsaxnesku hugmynd um frelsi innan marka laganna.“ Allt frá því að Jóhann landlausi neyddist til að skrifa undir Magna Carta 1215, var í Englandi reynt að takmarka vald konungs við það sem hóflegt gæti talist og breytti engu þegar þing kom í stað konungs. Lögin setja jafnt valdsmönnum og einstaklingum skorður.

Napóleon sagði af nokkurri lítilsvirðingu að Englendingar væru kramaraþjóð. En í heimsstyrjöldinni síðari bjargaði þessi kramaraþjóð öðrum Evrópuþjóðum undan sjálfum sér. Og þótt stjórnmálamennirnir á meginlandinu skildu illa frelsi innan marka laganna, ekki síst atvinnufrelsi, var Jón Sigurðsson sömu skoðunar og Thatcher: „Margir hinir vitrustu menn, sem ritað hafa um stjórnaraðferð á Englandi og rannsakað hana nákvæmlega, hafa álitið félagsfrelsið aðalstofn allrar framfarar þar á landi,“ sagði Jón í Nýjum félagsritum 1844. Með félagsfrelsi átti hann vitaskuld við atvinnufrelsi.

Það var hins vegar Rauða stjarnan, málgagn Rauða hersins rússneska, sem kallaði Thatcher fyrst „járnfrúna“, og festist það við hana. Það var dæmigert um Thatcher að hún tók nafnið sjálf upp. Hún sagði í ræðu í kjördæmi sínu, Finchley, 31. janúar 1976: „Járnfrú Vesturlanda. Ég? Kaldastríðskona? Já, einmitt — ef þeir vilja leggja þann skilning í málsvörn mína fyrir þeim verðmætum og réttindum, sem okkur þykja ómissandi.“ Það átti síðan fyrir Thatcher að liggja í góðu samstarfi við Ronald Reagan að vinna kalda stríðið.

Hér á eftir fara minningarorð um Thatcher, sem David Cameron, forsætisráðherra Breta, flutti á sérstökum fundi neðri málstofu breska þingsins 12. apríl.