Hannes: Fimm ákvarðanir breyttu kreppu í hrun

Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið er fróðleg, en skýrir ekki að fullu bankahrunið. Skýring nefndarinnar er, að bankarnir hafi vaxið of hratt og orðið of stórir. En það er nauðsynlegt skilyrði fyrir hruni þeirra og ekki nægilegt, sagði Hannes H. Gissurarson prófessor á hádegisfyrirlestri Sagnfræðingafélagsins 17. október 2017. Hann kvað fimm ákvarðanir erlendis hafa ráðið úrslitum um, að fyrirsjáanleg kreppa á Íslandi varð að hruni: Erlendir vogunarsjóðir hafi ráðist á veikasta dýrið í hjörðinni; evrópskir seðlabankar hafi stöðvað alla lausafjárfyrirgreiðslu við Ísland vegna gremju yfir íslensku bönkunum; Bandaríkjamenn hafi litið svo á, að Ísland væri ekki lengur á áhrifasvæði þeirra; Breska Verkamannaflokksstjórnin hafi bjargað öllum breskum bönkum nema þeim tveimur, sem voru í eigu Íslendinga, og með því fellt Kaupþing á Íslandi; Breska Verkamannaflokksstjórnin hafi sett hryðjuverkalög á Ísland.

Hannes rakti í fyrirlestri sínum samskipti Íslendinga, Breta og Bandaríkjanna í aldanna rás. Ísland hefði verið hernaðarlega mikilvægt, eins og Lenín hefði einna fyrstur bent á 1920, eftir að ný tækni kom til sögu, kafbátar og flugvélar. Þess vegna hefðu Bandaríkjamenn gerst bakhjarl Íslands 1941–2006. Bretar hefðu aldrei haft áhuga á að leggja Ísland undir sig, en viljað hafa eitthvað um það að segja, hverjir réðu landinu. Upp úr 2007 hefði flokkur þjóðernissinna í Skotlandi tekið að ógna hinu forna vígi Verkamannaflokksins. Hann hefði talað um „velmegunarboga“, sem lægi frá Írlandi um Ísland til Noregs og viljað, að Skotland kæmist undir þennan boga. Gordon Brown og Alistair Darling hefðu talið ógn stafa af skoskum þjóðernissinnum. Þeir hefðu því gripið fegins hendi tækifæri til að sýna hætturnar af sjálfstæði.

Hannes kvað gögn, sem hann hefði aflað, sýna, að fullkominn óþarfi hefði verið að beita hryðjuverkalögunum á Íslendinga. Birtir hann þau gögn í væntanlegri skýrslu sinni til fjármálaráðuneytisins um bankahrunið. Hann varpaði fram þeirri spurningu, hvar framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefði verið, þegar Bretar mismunuðu breskum bönkum eftir þjóðerni með því að loka þeim, sem voru í eigu Íslendinga (Heritable og KSF), og bjarga öllum öðrum breskum bönkum. Hann sagði það raunar lán í óláni, að Íslandi skyldi ekki hafa verið bjargað. Með neyðarlögunum hefðu Íslendingar rutt brautina fyrir nýju fyrirkomulag bankamála í Evrópu, enda hefði Evrópusambandið nýlega tekið upp forgang innstæðueigenda. Þó hefði verið gott, hefðu Íslendingar sloppið við þá heift og angist, sem fylgdu bankahruninu. Fjörugar umræður urðu að fyrirlestrinum loknum, og tóku meðal annarra þátt í þeim Björn Bjarnason, fyrrv. dómsmálaráðherra, Ragnar Árnason prófessor, Ragnar Önundarson, fyrrv. bankastjóri, og Tómas Ingi Olrich, fyrrv. menntamálaráðherra og sendiherra. Fyrirlestur Hannesar var tekinn upp og verður aðgengilegur á vef Sagnfræðingafélagsins. Hann var þáttur í samstarfsverkefni RNH og ACRE, Alliance of Conservatives and Reformists in Europe.

Glærur Hannesar 17. október 2017

Comments Off

Bankahrunið í sögulegu ljósi: Þriðjudag 17. október kl. 12

Brown á fundi gegn sjálfstæði Skotlands.

Prófessor Hannes H. Gissurarson, rannsóknastjóri RNH, flytur fyrirlestur um „Bankahrunið í sögulegu ljósi“ á hádegisfundi Sagnfræðingafélagsins í Þjóðminjasafninu 17. október kl. 12–13. Þar beinir Hannes sjónum að þeim lærdómum, sem Íslendingar geta dregið af bankahruninu 2008 um stöðu sína í heiminum. Ísland var þá skilið eftir úti í kuldanum. Evrópskir seðlabankastjórar sammæltust um það í maíbyrjun 2008 að veita íslenska seðlabankanum ekki aðgang að lausafé. Bandarískir ráðamenn höfðu misst áhuga á Íslandi, enda töldu þeir hernaðargildi landsins allt að því horfið. Tveir skoskir stjórnmálamenn, Gordon Brown og Alistair Darling, þurftu óvin til að sýna, hversu harðir þeir væru í horn að taka, en jafnframt til að leiða athygli frá því, að þeir voru að bjarga tveimur illa stöddum skoskum stórbönkum, og ekki síður til að sýna Skotum, hversu illa færi, yrðu þeir sjálfstæðir.

Ísland virtist 2008 aftur vera komið á þann stað, sem það skipaði öldum saman: Danakóngur reyndi fjórum sinnum að selja landið, en enginn vildi kaupa, og danska stjórnin velti einu sinni fyrir sér að skipta á Íslandi og Norður-Slésvík; Svíakóngur hafði ekki fyrir því, þegar hann tók Noreg af Dönum 1814, að krefjast Íslands með, þótt það væri fornt norskt skattland; Bretastjórn hafnaði mörgum hugmyndum á 18. og 19. öld um að taka Ísland; hugmyndir um kaup á Íslandi voru hlegnar niður í Bandaríkjaþingi 1868. Í bankahruninu veittu Norðurlandaþjóðirnar Íslendingum ekki heldur neinn stuðning. Einu vinir Íslendinga í raun voru Færeyingar og Pólverjar.

Ljósm. Haraldur Guðjónsson.

Hannes H. Gissurarson lauk BA-prófum í sagnfræði og heimspeki og cand. mag. prófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands og doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla. Hann hefur undanfarin ár fengist við rannsóknir á bankahruninu og er að ljúka skýrslu fyrir fjármálaráðuneytið um erlenda áhrifaþætti þess. Hann hefur í því sambandi rætt við marga innlenda og erlenda áhrifamenn, þar á meðal Geir H. Haarde, fyrrv. forsætisráðherra, Davíð Oddsson, Ingimund Friðriksson og Eirík Guðnason, fyrrv. seðlabankastjóra, Alistair Darling, fyrrv. fjármálaráðherra Breta, Mervyn King, fyrrv. seðlabankastjóra Breta, og Stefan Ingves, seðlabankastjóra Svíþjóðar.

Fyrirlestur Hannesar er þáttur í samstarfsverkefni RNH og ACRE, Alliance of Conservatives and Reformists in Europe, um „Evrópu, Ísland og framtíð kommúnismans“.

Comments Off

Fjölsótt og fróðleg málstofa um Þjóðveldið

Hvernig má lifa við lög án ríkisvalds? Prófessor David D. Friedman kvaðst hafa velt þessu fyrir sér upp úr 1970, en þá áttað sig á, að það hafði þegar verið gert í Íslenska þjóðveldinu 930–1262. Á fjölsóttri málstofu, sem hagfræðideild, lagadeild og sagnfræði- og heimspekideild héldu saman mánudaginn 2. október lýsti hann greiningu sinni nánar. Í íslenska kerfinu hefðu öll mál verið einkamál, ekki brot gegn ríkinu. Vandamenn manns, sem var til dæmis drepinn, hefðu krafist bóta fyrir hann eða gripið til þess ráðs að hefna drápsins. Lítilmagninn hefði getað leitað til goða síns eða framselt sök sína. Sérstakur sáttasemjarar hefðu oft verið kvaddir til, svo að stöðva mætti deilur eða gagnkvæm dráp. Íslenska þjóðveldið hefði verið tiltölulega stöðugt. Það hefði staðið í þrjú hundruð ár án stórkostlegra blóðsúthellinga ólíkt því, sem gerðist til dæmis í baráttunni um yfirráð yfir Englandi. Kristnitakan hér á landi hefði verið furðufriðsamleg. Friedman sagðist hins vegar sjá ýmsar mótsagnir í lýsingu Íslendinga sagnanna á framkvæmd laga og á sjálfri lögbók Þjóðveldisins, Grágás, sem nú hefði verið gefin út í enskri þýðingu.

Prófessor Jesse Byock brást við erindi Friedmans. Hann taldi skýringuna á mótsögnunum á milli Íslendinga sagna og Grágásar, að menn hefðu ekki fylgt nákvæmlega forskriftum lögbókarinnar. Íslendinga sögur og Sturlunga væru betri heimildir um daglegt líf Forn-Íslendinga. Sumir fyrri fræðimenn hefðu lagt áherslu á skáldlegt gildi Íslendinga sagna, en fyrir sér væru þær frekar heimildir um, hvernig lifinu mætti lifa við lög án ríkisvald. Þær væru um úrlausnir átaka í ríkislausu, fátæku og frumstæðu eylandi. Íslendingar hefðu flust frá Noregi í leit að landi til að byggja og á flótta frá sköttum. Þetta hefði mótað skipulag þeirra, sem torveldaði samanburð við reglur meðal Rómani-fólks og Sómala, eins og Friedman hefði reynt. Byock tók undir það, að Þjóðveldið hefði verið friðsamlegra en margir héldu. Til dæmis sýndu fornleifarannsóknir, að þar hefði ekki verið mikið um húsbrennur.

Margt fleira bar á góma, og skemmtu málstofugestir sér hið besta, en á meðal þeirra voru Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra, Jón Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi formaður Alþýðuflokksins, Vilhjálmur Árnason heimspekiprófessor og þeir Ragnar Árnason og Ásgeir Jónsson hagfræðiprófessorar. Birgir Þór Runólfsson hagfræðidósent stjórnaði málstofunni. Stuðningur RNH við hana er þáttur í samstarfsverkefni með ACRE, Evrópusamtökum íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Comments Off

Markús: Þriðjudag 3. október kl. 12:05

RNH vekur athygli á, að þriðjudaginn 3. október flytur Markús Þ. Þórhallsson erindið „Til varnar Íslandi. Saga InDefence hópsins 2008-2013“. Fyrirlesturinn hefst kl. 12:05 og fer fram í fyrirlestrarsal Þjóðminjasafns Íslands. Þetta er annar fyrirlestur þessa haustmisseris í röð fyrirlestra sem Sagnfræðingafélag Íslands skipuleggur í samvinnu við Þjóðminjasafnið.

Icesave deilan setti mark sitt á íslenskt samfélag um árabil. Hrun fjármálakerfisins og afleiðingar þess urðu til þess að InDefence hópurinn var stofnaður. Tilurð hópsins og tilgangur voru rannsökuð, hverjir voru meðlimir og hvaða hlutverk hver og einn hafði innan hans. Sú kenning var gaumgæfð að þeir hafi litið á sig sem frelsishetjur samtímans í rómantískum anda 19. aldarinnar. Þjóðernisleg orðræða þeirra var skoðuð og gagnrýni sem þeir fengu úr ýmsum áttum og efasemdir um heilindi þeirra. Hópurinn var settur saman af fólki sem flest hefur numið við erlenda háskóla. Það hefur verið álitinn mesti munurinn á InDefence og öðrum grasrótarhópum.

Hver réð og hvernig voru ákvarðanir teknar? Raktar eru ástæður þess að farið var af stað í áróðursstríð eftir að Bretar beittu hryðjuverkalögum og ferðin til Westminster sem færði þeim óvenjulegt tilboð. Barátta InDefence gegn Icesave-samningunum, aðkoma þeirra að þjóðaratkvæðagreiðslum og samskipti þeirra við alla aðila málsins eru gaumgæfð. InDefence-hópnum var fylgt til ársins 2013 þegar niðurstaða EFTA dómsstólsins lá fyrir, þó hópurinn sé enn til.

Markús Þ. Þórhallsson er með meistaragráðu í sagnfræði frá Háskóla Íslands og byggir fyrirlesturinn á lokaverkefni hans. Markús leggur nú stund á meistaranám í frétta- og blaðamennsku og stjórnar einnig morgunútvarpi á Útvarpi Sögu. Næsta fyrirlestur í fundaröðinni mun Hannes H. Gissurarson prófessor flytja þriðjudaginn 17. október um „Bankahrunið í sögulegu ljósi“.

Comments Off

Fjörug og fjölsótt stúdentaráðstefna

Friedman talar.

RNH studdi svæðisþing Evrópusamtaka frjálslyndra stúdenta og Samtaka frjálslyndra framhaldsskólanema, sem haldið var í Háskólanum í Reykjavík laugardaginn 30. september 2017. Stóð RNH að komu þriggja ræðumanna á fundinn, þeirra dr. Daniels Mitchells, prófessors Edwards Stringhams og prófessors Davids D. Friedmans. Þingið var fjölsótt og tókst hið besta. Mitchell minnti á, að enginn efaðist um Laffer-áhrifin svokölluðu: Tekjur af skattheimtu geta náð hámarki, en lækka síðan. Hann kvaðst sjálfur engan áhuga hafa á að hámarka tekjur af skattheimtu, heldur hagvöxt, og það yrði áreiðanlega við talsvert lægra mark en hámark skattekna. Stringham benti á, að í frjálsum samningum gætu menn leyst úr mörgum málum án atbeina hins opinbera, og rakti dæmi um það úr nýlegri bók sinni, Sjálfsprottinni reglu (Private Governance), sem kom út hjá Oxford University Press 2015. Friedman talaði um lög án ríkisvalds, en hann vinnur nú að bók um það efni. Friedman hefur skrifað fjölda bóka um tengsl hagfræði og laga og er áhugamaður um íslenska þjóðveldið.

Fyrir hádegi stjórnaði Erna Ýr Öldudóttir þinginu, en eftir hádegi Ragnhildur Kolka. Þau Magnús Örn Gunnarsson, Marta Stefánsdóttir og Ísak Hallmundarson höfðu veg og vanda af skipulagningu þingsins auk margra annarra framhaldsskólanema. Nokkrir erlendir stúdentar sóttu það auk íslensku þátttakendanna. Rannsóknastjóri RNH, prófessor Hannes H. Gissurarson, bauð fyrirlesurum og öðrum erlendum þátttakendum og nokkrum fleiri gestum í grillveislu heim til sín á föstudagskvöldið, en Gamma hélt öllum þátttakendum hóf á laugardagskvöldið. Gestir voru einnig leystir út með bolum og bókum, sem heimspekingurinn dr. Tom Palmer tók saman fyrir Atlas Foundation, Hvers vegna frelsi? (Why Liberty: Your Life, Your Choices, Your Future) og Friður, ást og frelsi (Peace, Love & Liberty). Stuðningur RNH við svæðisþingið var þáttur í samstarfsverkefni með ACRE, Evrópusamtökum íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Comments Off

Friedman: Mánudag 2. október kl. 16

David D. Friedman

Prófessor David D. Friedman flytur erindi á ráðstefnu European Students for Liberty og Samtaka frjálslyndra framhaldsskólanema í Háskólanum í Reykjavík, stofu V101, laugardaginn 30. september kl. 15–16. En hann mun líka tala á sameiginlegri málstofu hagfræðideildar, lagadeildar og heimspeki- og sagnfræðideildar Háskóla Íslands, stofu Odda 202, mánudaginn 2. október kl. 16–17. Þar mun prófessor Jesse Byock, sem hefur gefið út fjölda bóka um íslenska þjóðveldið, einnig segja nokkur orð um kenningar Friedmans. Dr. Birgir Þór Runólfsson hagfræðidósent, sem skrifaði doktorsritgerð um endalok íslenska þjóðveldisins, verður fundarstjóri.

Erindi sitt nefnir Friedman „Engan konung nema lögin“ og vísar þar til frægra ummæla Adams frá Brimum um, að Íslendingar hefði á þjóðveldistímanum ekki haft annan konung en lögin. Friedman er sannkallaður fjölfræðingur. Þótt hann kenni hagfræði og lög, hefur hann ekki setið eitt einasta námskeið í hagfræði, heldur tók doktorspróf sitt í fræðilegri eðlisfræði. Hann hefur skrifað hagfræðilega greiningu á sektum og viðskiptaleyndarmálum, stærð ríkja, stríðum, fólksfjölda og íslenska þjóðveldinu. Hann hefur gefið út fjölda bóka um hagfræði og lög, en einnig tvær skáldsögur, ævintýri frá miðöldum, og ásamt konu sinni matreiðslubók um miðaldamat. RNH styður málstofuna sem þátt í samstarfsverkefni með ACRE, Evrópusamtökum íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Comments Off