Almenna bókafélagið hefur gefið út bók eftir dr. Carl Baudenbacher og dr. Lauru M. Baudenbacher, og nefnist hún Iceland Before the EU Referendum. Báðir eru höfundarnir sérfræðingar í Evrópurétti, og hefur Carl verið gistiprófessor í Evrópurétti í Háskóla Íslands og heiðursgestur á samkomum Dómarafélagsins, Lögmannafélagsins og Félags lögfræðinga. Hann hefur gefið út 40 fræðirit og fjölda ritgerða, en hann var lengi prófessor í Háskólanum í St. Gallen í Sviss. Hann var forseti EFTA-dómstólsins, þegar hann úrskurðaði, að íslenska ríkið hefði enga greiðsluskyldu við breska og hollenska eigendur reikninga á Landsbankanum. Um væri að ræða viðskipti einkaaðila. Höfundarnir taka svo saman niðurstöður sínar: „The referendum should not be understood as a vote on Europe. Iceland is already European and already deeply integrated into the European legal and economic order. The real question is whether EU accession would add enough protection, influence and stability to justify the loss of autonomy Iceland still possesses. According to the view taken here, there are strong reasons to doubt this. The EEA is not a defective condition, but a durable, legally autonomous and strategically valuable European arrangement particularly suitable for Iceland. It should be strengthened, not abandoned.“

Birgir Ármannsson, fyrrverandi forseti Alþingis, segir í ritdómi um bókina í Morgunblaðinu 11. ágúst 2026: „Í síðasta efniskafla bókarinnar er fjallað nokkuð um komandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Kemur þar fram sú skoðun að fyrir Íslendinga hljóti hún að snúast um meira heldur en bara það að „kanna hvað sé í boði“ hjá ESB. Verði niðurstaðan sú að hefja viðræður verði það ekki túlkað öðruvísi en svo að í því felist umboð til að hefja skipulagt ferli, þar sem markmiðið sé aðild. Áhættan sem í því felist sé ekki fólgin í hinum formlegu, lagalegu áhrifum þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem slíkrar, heldur frekar því að farið sé inn á braut þar sem Ísland verði skref fyrir skref háðara og samþættara ESB.“

Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra, segir í vikulegum dálki sínum í Morgunblaðinu 15. ágúst: „Hvað gerist á pólitískum vettvangi eftir að Ísland er komið inn í stofnanakerfi ESB? Hverjir móta ákvarðanirnar og hver hefur síðasta orðið um túlkun þeirra?“ Hann kveður þetta meginstefið í bók þeirra Baudenbacher feðgina: „Þau lýsa ekki ESB-aðild sem einföldum lagagerningi sem hafi fyrir fram ákveðnar og fyrirsjáanlegar afleiðingar. Þau benda á að með aðild breytist sjálfur vettvangurinn þar sem ákvarðanir eru teknar. Pólitískt vald færist til stofnana sambandsins og reglurnar taka síðan að lifa sínu eigin lífi fyrir áhrif nýrrar löggjafar, atbeina framkvæmdastjórnarinnar, málamiðlana aðildarríkjanna og dóma ESB-dómstólsins.“

Einn fremsti sérfræðingur heims í Evrópurétti, dr. Carl Baudenbacher, hélt fyrirlestur um Ísland og ESB í Sjálfstæðissalnum við Austurvöll mánudaginn 10. ágúst 2026. Fyrirlesturinn var á vegum Rannsóknarseturs um stjórnmál og efnahagsmál í Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, RNH og RSE, Rannsóknarmiðstöðvar um samfélags- og efnahagsmál, en stuðningsaðilar voru samtökin Áfram Ísland og Almenna bókafélagið, sem gefur út bók Baudenbachers og dóttur hans, Lauru M. Baudenbachers, sem er einnig sérfræðingur í Evrópurétti, Iceland Before the EU Referendum. Fundarstjóri var dr. Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrv. stjórnmálafræðiprófessor og forseti Íslands 1996–2016. Upphaflega hafði hátíðarsalur Háskólans verið bókaður fyrir viðburðinn, enda hafði Baudenbacher áður flutt þar fyrirlestra og verið gistiprófessor í Evrópurétti í lagadeild Háskólans, en Silja Bára Ómarsdóttir háskólarektor ákvað að afbóka salinn, vegna þess að Áfram Ísland hefði (ásamt Almenna bókafélaginu) auglýst viðburðinn.

Baudenbacher kvað þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026 ekki snúast um Evrópu eða einangrun, því að Ísland væri þegar í víðtæku og djúpu samstarfi við önnur Evrópulönd á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins, EES, og Fríverslunarbandalagsins, EFTA. Atkvæðagreiðslan snerist þess í stað um áframhaldandi aðild að EES eða inngöngu í Evrópusambandið. Ísland myndi hafa sáralítið áhrif í ESB, miklu minni hlutfallslega en í EES. Evrópusambandið glímdi nú við mikla erfiðleika á mörgum sviðum, og Þjóðverjar væru að ókyrrast þar inni. Ísland yrði að afsala sér lokaorði eða endanlegu ákvörðunarvaldi um fiskveiðar, landbúnað, utanríkisviðskipti og peningamál, gengi það í ESB, en öll þessi svið væru undanþegin EES samningnum. Nú skæri EFTA dómstóllinn úr ágreiningsmálum, en gengi Ísland í ESB, færðist dómsvaldið til Dómstóls Evrópusambandsins, sem væri jafnan mjög hliðhollt framkvæmdastjórn ESB. Þau rök væri enn fremur hæpin, að vegna óvissu um öryggi sitt yrði Ísland að færa sig frá Bandaríkjunum og til ESB. Landið gæti ekki markað utanríkisstefnu sína til langs tíma miðað við einhver ógætileg orð sitjandi Bandaríkjaforseta, sem léti hvort sem er af völdum eftir tvö og hálft ár.

Baudenbacher kvað hætt við því, yrði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslunni að hefja á ný aðildarviðræður, að Íslendingar festust þá í slíkum viðræðum, sem væru auðvitað í eðli sínu aðlögunarviðræður. Torvelt gæti reynst að snúa aftur til ástandsins árið 2026, þótt vissulega væri ekkert í lögum eða reglum, sem bannaði Íslandi beinlínis að hverfa að lokum frá aðild. Í aðildarumsókn fælist ekki aðeins, að aðild væri skoðuð, heldur að umsóknarríkið vildi ganga í ESB. Með jái í þjóðaratkvæðagreiðslunni væri ekki farið í könnunarleiðangur, heldur stórt skref stigið í átt að aðild.

Baudenbacher rifjaði upp Icesave-deiluna milli Íslendinga annars vegar og Breta og Hollendinga hins vegar. Hún hófst, þegar Bretar og Hollendingar ákváðu einhliða að greiða eigendum Icesave-reikninga Landsbankans út innstæður þeirra og kröfðust þess síðan, að íslenska ríkið gengi í ábyrgð fyrir endurgreiðslu, sem nam fjórum milljörðum evra auk vaxta. Íslenska ríkið hafnaði þessari kröfu, því að það væri ekki ábyrgt fyrir reikningunum, heldur þrotabú Landsbankans og Tryggingarsjóður innstæðueigenda, enda hefði íslenska ríkið farið eftir öllum settum samevrópskum reglum um fjármálamarkaði. Eftir að kjósendur höfðu í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum hafnað samningum, þar sem gert var ráð fyrir greiðsluskyldu ríkisins, dygðu eignir þrotabús Landsbankans ekki fyrir innstæðum, kom deilan til kasta EFTA-dómstólsins, þar sem Baudenbacher var í forsæti. Gerðist ESB aðili að málinu með Bretum og Frökkum. EFTA-dómstóllinn hafnaði því, að íslenska ríkið væri ábyrgt fyrir greiðslum til innstæðueigenda. Hvergi væri um það stafur í regluverki EES og ESB, auk þess sem innstæðutryggingar á EES hefðu verið hugsaðar fyrir einstaka banka, en ekki fyrir hrun heils bankakerfis.

Húsfyllir var í Sjálfstæðissalnum, og að fyrirlestri Baudenbachers loknum stóðu fundargestir á fætur og hylltu hann. Fjörugar umræður urðu á eftir. Fundarstjórinn, Ólafur Ragnar Grímsson, sagði kankvís, að Baudenbacher væri sennilega eini maðurinn, sem gæti fengið þá Jón Baldvin Hannibalsson, Guðna Ágústsson og Guðlaug Þór Þórðarson til að koma á einn og sama fundinn. Í svörum sínum benti Baudenbacher á, að ESB hefði misst mikið við útgöngu Bretlands, sem hefði búið að langri lagahefð, en hún væri um margt ólík lagahefðinni á meginlandinu, sérstaklega í Frakklandi. Vitnaði Baudenbacher í orð tékkneska stjórnmálamannsins Karels Schwarzenbergs um, að sér litist ekki á þá Evrópu, sem mótuð væri af frönsku stjórnlyndi og þýskri smásmygli. Gat Baudenbacher þess, að forfaðir Schwarzenbergs, Karl Philipp, fursti af Schwarzenberg, hefði stjórnað hernum, sem sigraði Napóleon við Leipzig í október 1813, en Napóleon var einn hinna mörgu einræðisherra, sem freistuðu þess að sameina Evrópu.

Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands, birti opnugrein í Morgunblaðinu 6. ágúst 2026 í tilefni þess, að dr. Carl Baudenbacher var væntanlegur til landsins að halda fyrirlestur í Háskóla Íslands. Þar kvað hann Ísland eiga marga vini erlendis, en líklega hefðu aðeins tveir þeirra verið þess megnugir að rétta Íslandi hjálparhönd, svo að um munaði: Sir Joseph Banks, sem afstýrt hefði hungursneyð á Íslandi árin 1807–1810, og dr. Carl Baudenbacher, sem hefði leyst Íslendinga úr skuldafangelsi árið 2013, þegar hann var forseti EFTA-dómstólsins.

Árið 1807 var Ísland hjálenda Danakonungs. Það ár skall á stríð milli Breta og Dana, og settu Bretar hafnbann á yfirráðasvæði Danakonungs og hertóku skip í förum til þess eða frá því. Magnús Stephensen dómari, sem var þá um haustið staddur í Kaupmannahöfn, minntist þá bresks áhrifamanns, Sir Josephs Banks, sem hann hafði hitt á Íslandi tíu ára snáði æarup 1772. Hann skrifaði honum og rakti raunir Íslendinga, sem væru nú allar bjargir bannaðar. Sir Joseph sneri sér óðar til ríkisstjórnarinnar og konungs, sem var góður vinur hans, og var veitt sérstakt leyfi til þess að flytja vöru til Íslands og frá því. Gaf konungur meira að segja árið 1810 út sérstaka yfirlýsingu um, að Íslendingar teldust vinir Breta, þótt þeir væru þegnar Danakonungs. Hannes kvað þessa yfirlýsingu sennilega einsdæmi í hernaðarsögu Vesturlanda. Hungursneyð varð hins vegar í Noregi vegna hafnbannsins, og lýsti Henrik Ibsen því í frægu kvæði um Þorgeir í Vík, Terje Vigen.

Árið 2013 kvað EFTA dómstóllinn upp úrskurð í deilu Breta og Hollendinga við Íslendinga. Bretar og Hollendingar höfðu í bankahruninu íslenska árið 2008 ákveðið að greiða eigendum Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi og Hollandi út innstæður þeirra og kölluðu það lán til hins íslenska Tryggingarsjóðs innstæðueigenda. Síðan höfðu þeir krafist þess, að ríkissjóður Íslands ábyrgðist endurgreiðslu „lánsins“, sem nam fjórum milljörðum evra, um helmingi af landsframleiðslu Íslands, en við upphæðina bættust síðan vextir. Íslenska ríkið svaraði því til, að það hefði sett allar þær reglur um fjármálamarkað, sem tilskildar voru í samningum um Evrópska efnahagssvæðið, og væri ekki ábyrgt fyrir viðskiptum einkaaðila. Þrotabú Landsbankans og Tryggingarsjóður innstæðueigenda bæru fjárhagslega ábyrgð á upphæðinni, ekki íslenska ríkið. EFTA dómstóllinn, þar sem dr. Carl Baudenbacher var í forsæti og samdi dóminn, úrskurðaði Íslandi í vil, enda væri hvergi í lögum og reglum EES að finna neitt um fjárhagslega ábyrgð ríkja á bankainnstæðum. Hefði Ísland ella átt á hættu að lenda í svipuðu skuldafangelsi og Haiti, sem Frakkar neyddu með valdi árið 1825 til að samþykkja bætur til franskra landeigenda, sem hraktir höfðu verið þaðan, og var síðasta vaxtagreiðslan innt af hendi árið 1947. Þótt betur færi en á horfðist, því að þrotabú Landsbankans reyndist eiga fyrir öllum innstæðum og vel það, hefðu vaxtagreiðslurnar einar sér verið feikiháar, hefði þetta „lán“ Breta og Hollendinga hlotið viðurkenningu EFTA dómstólsins.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst 2026 um, hvort Ísland eigi að endurnýja umsókn sína um aðild að Evrópusambandinu, hefur Almenna bókafélagið gefið út tvær bækur um málið. Önnur er eftir Ernu Bjarnadóttur hagfræðing og nefnist Afsal. Þar segir hún, að í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst sé kosið um, hvort hefja eigi á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þegar ríki sæki um aðild, hefjist aðlögunarferli. Nú sé kosið um, hvort eigi að halda því áfram. Opnunarskilyrði séu undanfari aðildarviðræðna. Þá sé löggjöf samræmd því, sem gildir í Evrópusambandinu. Aðlögunarferlið sé samræmismat, ekki samningur. Árin 2010–2013 hefðu 27 samningskaflar verið opnaðir. Sex hefðu ekki verið opnaðir, því að opnunarskilyrðum hefði ekki verið fullnægt: staðfesturéttur og þjónustufrelsi, frjálsir fjármagnsflutningar, landbúnaður, sjávarútvegur og dóms- og innanríkismál. Þegar lokunarskilyrðum sé fullnægt, geti aðildarsamningur orðið til, ekki fyrr. Þá sé aðildarsamningurinn venjulega borinn undir þjóðaratkvæði í umsóknarríkjum. Skilyrðin fyrir aðild hafi jafnt og þétt verið að þrengjast. Með Maastricht-sáttmálanum hafi Evrópusambandið breytt um eðli. Sjávarútvegur sé á einkavaldsviði Evrópusambandsins, en landbúnaður á dreifðu valdsvæði, þar sem aðildarríki og Evrópusambandið fari saman með vald. Sérlausn Möltu í sjávarútvegi hafi snúist um sáralitlar veiðar á túnfiski og sverðfiski og fiskverndunarsjónarmið. Malta hafi beðið um sérstaka meðferð, sem fjarlægum svæðum eins og Kanaríeyjar og Azoreyjum standi til boða, en fengið afsvar. Írar hafi fengið loforð um sérstakar ívilnanir í fiskveiðum, en það loforð hafi verið svikið. Finnar hafi orðið að fella niður tolla á landbúnaðarafurðum, en fengið leyfi til að veita sjálfir styrki á móti. Finnskur landbúnaður glími þó við mikla erfiðleika.

Hin bókin er eftir Hjört J. Guðmundsson, sagnfræðing og alþjóðastjórnmálafræðing og nefnist JÁhættaog er um hættuna af að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þar segir hann, að viðræður við ESB séu eins og ráðamenn þess hafi margsagt um aðlögun að regluverki þess, en ekki eiginlegar samningaviðræður. Fámenn ríki á jaðri Evrópu eigi erfitt uppdráttar í ESB. Ísland fengi 0,8% af þingmönnum og 0,1% vægi í flestum málum í ráðherraráðinu. Íslendingar myndi greiða miklu meira inn í sjóði ESB en þeir fengju úr þeim, líklega um 40 milljarða kr. á ári. Ráðamenn ESB stefni leynt og ljóst að því að breyta sambandinu úr tollabandalagi í öflugt miðstýrt sambandsríki sem yrði eitt af stórveldum heims. Við inngöngu flyttist forræði yfir fiskveiðum til Brussel, enda séu fiskveiðar á einkavaldsviði ESB, en reglan um hlutfallslegan stöðugleika sé aðeins vinnuregla, og henni mætti breyta með meirihlutasamþykkt ráðherraráðsins. Evrópusambandið hafi staðnað í samanburði við Bandaríkin, og kenni ráðamenn þar um skriffinnsku og reglugerðafargani. Það sé goðsögn að matvælaverð á Íslandi hljóti að lækka við inngöngu í ESB. Það verð ráðist af staðbundnum aðstæðum og verðmyndun á innra markaði Evrópu. Það sé rangt að Íslendingar hafi tekið upp 80% af regluverki ESB, þótt líklega hafi þeir nú tekið upp um 20% af því. Fáir hafi reynst okkur verr en ESB í eftirmála bankahrunsins, er það gerðist aðili að máli Breta og Hollendinga gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum. Framkvæmdastjórn ESB hafi iðulega verið skjól fyrir spillta stjórnmálamenn, og víðtæk spilling hafi þrifist í stjórnkerfi þess, eins og fjölmörg dæmi séu um.

Í ritdómi í Morgunblaðinu 30. júlí 2026 segir Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, að ritin séu stutt og aðgengileg: „Báðir höfundar skrifa um málið af hófsemi og þekkingu.“ Vekur hann sérstaka athygli á skrifum Ernu um fæðuöryggi og Hjartar um spillinguna í Brussel, en lítið hefur verið rætt um þetta hvort tveggja í umræðum um Ísland og ESB.

Þráinn Eggertsson, prófessor emeritus í hagfræði, lést í Reykjavík 18. júní 2026 85 ára að aldri. Í minningargrein um hann í Morgunblaðinu 29. júní sagði Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, að sumir háskólakennarar teldu vísindin áþekkust berjafötu til að tína í fróðleik. Aðrir notuðu þau eins og kastljós til að lýsa upp veruleikann. Þráinn hefði verið í síðarnefnda hópnum.

Hannes rifjaði upp tvær ritgerðir Þráins, sem vörpuðu nýju ljósi á íslenska hagsögu. Önnur var um ítöluna og birtist í International Review of Law and Economics árið 1992. Landnámsmenn komu víðast að djúpum dölum, sem auðvelt var að skipta í jarðir. En dalirnir voru umkringdir fjöllum, sem nýta þurfti til beitar á sumrin, og það urðu þeir að gera saman. Þau beitarlönd voru afrétt, ekki einkaeign. Þá gátu einstakir bændur freistast til að reka of marga sauði á fjall, því að ávinningur af viðbótarsauðunum rann óskiptur til þeirra, en saman báru þeir kostnaðinn. Þannig varð til hætta á ofnýtingu, og hefur hún verið kölluð „samnýtingarbölið“ (the tragedy of the commons). Fornmenn kunnu þó ráð við því. Það var, að hver bóndi fékk að reka á fjall fastan fjölda sauða, „telja í“ afréttina. Fornmenn vissu líka, hvaða heildarfjöldi sauða væri hagkvæmastur. Það var við þau mörk, að þeir sneru sem feitastir niður á haustin, eins og kveðið var á um í Grágás.

Hin ritgerð Þráins, sem birtist í Journal of Economic Behavior & Organisation árið 1996, var um þá þversögn, að þjóðin svalt löngum, þótt auðug fiskimið væru undan landi. Skýringin var, að Íslendingar játuðust undir yfirráð Noregskonungs (og síðar Danakonungs) árið 1262, en konungur gerði bandalag við landeigendastéttina um að kæfa sjávarútveg í fæðingu. Þetta var gert með banni við vetursetu útlendinga, kröfu um, að allir yrðu að vera heimilisfastir á einhverju bændabýli (vistarbandið), og opinberum verðskrám, þar sem fiskverð var sett langt undir heimsmarkaðsverði. Þráinn spurði: Hvað gekk konungi til að halda þegnum sínum föstum í fátækt? Svarið var, að hann hafði séð á fimmtándu og sextándu öld hættuna af því, að landið gengi undan honum, væri útlendingum leyft að veiða hér og versla. Hann kaus því lægri tekjur og meira öryggi sjálfs sín, og landeigendastéttin (sem var aðeins lítið brot bænda, sem flestir voru leiguliðar) studdi hann, því að hún vildi halda í ódýrt vinnuafl, sem ella hefði leitað í sjávarsíðuna.

Hannes benti á, að á ofanverðri átjándu öld varð þetta kerfi gjaldþrota. Landeigendastéttin missti tökin, konungur seldi jarðir sínar og biskupsstólanna í sögulegustu einkavæðingu Íslandssögunnar, flestir bændur urðu sjálfseignarbændur, verslunareinokuninni var létt af og vistarbandið afnumið. Með öflugum sjávarútvegi mynduðust forsendur fyrir sjálfstæði. Eftir að Íslendingum tókst í fjórum þorskastríðum að reka útlendinga út af Íslandsmiðum, reis kerfi, sem reyndist í senn sjálfbært og arðbært, kvótakerfið, eins og Þráinn skýrði vel í bók sinni, Háskalegum hagkerfum, árið 2007. Flutti hann einnig fróðlegan fyrirlestur á ráðstefnu um kvótakerfið í Háskóla Íslands í október 2012, þegar uppi voru raddir um að feta í fótspor konunga og taka sjávarútveginn aftur kverkataki.

Hannes skrifaði einnig um Þráin í hinum fasta dálki sínum í nettímaritinu The Conservative. Jón Óttar Ragnarsson athafnamaður minntist Þráins á Facebook 26. júní 2026: „Einn eftirminnilegasti karakterinn í upphaflega Eimreiðarhópnum var snillingurinn Þráinn Eggertsson, hagfræðiprófessor. Fáir gáfu meira af sér í þessum félagsskap sem við Magnús Gunnarsson kölluðum saman í byrjun áttunda áratugarins til að vera hugmyndabrunnur fyrir borgaralega frjálslynd öfl á Íslandi. Fyrir utan að vera brilljant hagfræðingur og frábær penni, var Þráinn einn skemmtilegasti meðlimur í þessari frábæru sveit sem hittist reglulega í hádeginu í turnherberginu á Borginni.“ Magnús Gunnarsson athafnamaður skrifaði í minningargrein um Þráin í Morgunblaðinu sama dag, 29. júní 2026: „Það var fyrir rúmum 50 árum að Þráinn Eggertsson kom til liðs við hópinn, sem stóð að útgáfu Eimreiðarinnar. Þráinn tók strax virkan þátt í þeirri líflegu umræðu, sem þar átti sér stað um lífið og tilveruna. Hann var hæglátur, en með eindæmum rökfastur. Það sakaði ekki að hann var góður sögumaður og fylgdi oft rökum sínum eftir með léttum og skemmtilegum dæmum.“ Ragnar Árnason, prófessor emeritus í hagfræði, skrifaði sama dag: „Þráinn var einstaklega viðkunnanlegur maður. Hann hafði mikla persónutöfra og samræðuhæfileika og var ávallt fyndinn og skemmtilegur. Samt var hann hógvær og lítt fyrir að trana sér fram. Með rannsóknum sínum jók hann getu okkar til að takast á við vandamál samfélagsins. Með lífi sínu auðgaði hann tilveru okkar allra.“

Rannsóknastjóri RNH, Hannes H. Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands, svaraði Guðjóni Friðrikssyni sagnfræðingi í DV 26. júní 2026, en Guðjón hafði haldið því fram í DV sama dag, að Jón Sigurðsson hefði sennilega viljað skoða aðild að ESB. Hannes benti á, að Jón hefði talið íslenska þjóðveldið merkilegt, enda hefði lögin ráðið þar, en ekki mennirnir. Mestu bókmenntir síðmiðalda hefði orðið til á Íslandi, af því að þangað hefði þungur hrammur konungs ekki náð. Vitnaði Hannes í orð Jóns: „Þá hefir menntunin verið mest, þegar mestar hafa verið utanferðir og Íslendingar átt mest viðskipti við önnur lönd; þó ekki við eitt land, heldur mörg.“ Það væri einmitt kjarni málsins: að Ísland einangraðist ekki í Evrópu, heldur verslaði við alla. Íslendingar ættu ekki að vera hræddir við alþjóðaviðskipti. Jón skrifaði bróður sínum: „Þú heldur, að einhver svelgi okkur. Látum þá alla svelgja okkur í þeim skilningi, að þeir eigi við okkur kaup og viðskipti. Frelsið er ekki í því að lifa einn sér og eiga ekki viðskipti við neinn. Ég efast um, að Símon Stylites eða Díógenes hafi verið frjálsari en hver önnur óbundin manneskja. Frelsið kemur að vísu mest hjá. manni sjálfum, en ekkert frelsi, sem snertir mannfélagið, kemur fram nema í viðskiptum, og þau eru því nauðsynleg til frelsis.“