Frá fundinum. Ljósm. Haraldur Guðjónsson.

Þeir Guðni Th. Jóhannesson sagnfræðidósent og Hannes H. Gissurarson stjórnmálafræðiprófessor sögðu báðir, að ýmsar nýjar heimildir væri að finna um bankahrunið íslenska, á fundi RNH og Félags stjórnmálafræðinga miðvikudaginn 14. janúar 2015. Guðni hefur skoðað Wikileaks-gögn og fengið í krafti upplýsingalaga ýmis skjöl úr breska utanríkisráðuneytinu. Kvaðst Guðni gögn sín veita vísbendingu um, að Rússalánið svonefnda, sem rætt var um skömmu fyrir bankahrunið, hefði verið raunhæfur möguleiki og að frægur Kastljósþáttur með Davíð Oddssyni, þáverandi seðlabankastjóra, hefði ekki ráðið neinu um, að Bretar beittu hryðjuverkalögunum gegn Íslendingum. Skjölin úr breska utanríkisráðuneytinu hefðu að vísu takmarkað heimildagildi, því að margt væri strikað út úr þeim. Þau sýndu þó, að fjármálaráðuneytið breska hefði ráðið ferðinni í samskiptum við Íslendinga haustið 2008, en ekki utanríkisráðuneytið. Guðni lýsti efasemdum um „umsáturskenningu“, sem þeir Styrmir Gunnarsson og Hannes H. Gissurarson hefðu sett fram. Hann ræddi einnig almennt um heimildagildi skjala og um hlutleysiskröfuna í sagnfræði. Hann birti ritgerð í hausthefti Sögu 2014 um þessi mál.

Hannes í ræðustól. Ljósm. Haraldur Guðjónsson.

Hannes benti á fundargerðir bankaráðs Englandsbanka frá 2008, en þær birtust 7. janúar 2015. Þar kemur fram, að Bretar litu hugmyndir um Ísland sem fjármálamiðstöð hornauga. Hannes tók undir það með Guðna, að Rússalánið hefði verið raunhæfur möguleiki. Kvað hann Tryggva Þór Herbertsson geta staðfest, að allt það, sem Davíð Oddsson hefði sagt um Rússalánið í fréttatilkynningu að morgni 7. október 2008, hefði verið rétt. Rússneski sendiherrann hefði hringt í Tryggva Þór, eftir að hann hefði hringt í Davíð, og sagt afdráttarlaust hið sama við hann og Davíð, að samþykkt hefði verið að veita Íslendingum lán. Rússar hefðu hins vegar hrokkið til baka þá um daginn, þegar þeir fengu spurnir af því, að ýmsir íslenskir ráðamenn vildu frekar semja við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Íslendingar hefðu eftir það lent í gildru Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem gerst hefði handrukkari fyrir Breta. Hefðu Íslendingar fengið gjaldeyrisskiptasamninga eða lánalínur fyrir 5–10 milljarða dala, annaðhvort frá Rússum eða Bandaríkjamönnum, þá hefði verið unnt að fara „sænsku leiðina“, þjóðnýta bankana, reka þá áfram og skipta þeim upp í „góðan“ og „vondan“ hluta. Þá hefði kreppa ekki breyst í hrun.

Eiríkur Bergmann var umsegjandi. Hann gagnrýndi greinarmuninn, sem Hannes virtist gera, á „góðum“ kapítalistum og „vondum“. Kvað hann enn óútskýrt, hvers vegna Bretar hefðu komið svo harkalega fram gagnvart gamalli vinaþjóð. Svo virtist sem þeir hefðu talið, að þeim hefði verið lofað, að íslenska ríkið gengist í ábyrgð fyrir bankana, en það loforð hefði verið svikið. Enginn vissi hins vegar, hver hefði átt að gefa slíkt loforð. Troðfullt var á fundinum, sem haldinn var í stofu HT-101 á Háskólatorgi. Urðu fjörugar umræður eftir framsöguerindi þeirra Guðna og Hannesar og umsögn Eiríks. Tryggvi Þór Herbertsson kvaddi sér hljóðs og staðfesti frásögn Hannesar um Rússalánið. Fundurinn var liður í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna. Viðskiptablaðið tók upp fundinn í heild og setti á heimasíðu sína. Einnig birti blaðið fjölda mynda af fundinum. Sjónvarpið og Stöð tvö ræddu við þá Guðna og Hannes, og einnig var rætt við þá tvo í Spegli Ríkisútvarpsins. Morgunblaðið birti einnig rækilega frásögn af fundinum.

Hér er frétt Stöðvar tvö:

Hér er frásögn Morgunblaðsins:

Hér eru glærur Hannesar:

HHG.Reykjavik.14.01.2015

Hér er frétt Viðskiptablaðsins:

Hannes flytur fyrirlestur sinn í IEA. Ljósm. Andrés Magnússon.

Bankahrunið íslenska 2008 var Íslendingum að kenna í þeim skilningi, að hér hafði skapast mjög viðkvæmt ástand vegna örrar útþenslu bankanna. En gler brotnar ekki, af því að það sé brothætt, og viðkvæmt ástand breytist ekki í hrun, nema eitthvað gerist. Þetta sagði dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor í stjórnmálafræði og forstöðumaður rannsókna í RNH, í fyrirlestri hjá hugveitunni Institute of Economic Affairs í Lundúnum fimmtudaginn 27. nóvember að viðstöddu fjölmenni. Hannes sagði, að þrjár ákvarðanir hefðu ráðið úrslitum um, að fyrirsjáanlegir erfiðleikar og jafnvel snörp kreppa á Íslandi hefði breyst í hrun: Bandaríski seðlabankinn hefði neitað hinum íslenska um gjaldeyrisskiptasamninga, á sama tíma og hann gerði slíka samninga við seðlabanka Svíþjóðar, Danmerkur, Noregs og jafnvel Sviss. Breska Verkamannaflokksstjórnin hefði í öðru lagi neitað breskum bönkum í eigum íslenskra banka um sömu lausafjárfyrirgreiðslu og hún veitti öllum öðrum bönkum í Bretlandi í annarri viku október 2008. Og með því að setja hryðjuverkalög á Íslendinga hefði breska Verkamannaflokksstjórnin gert að engu allar tilraunir til að bjarga einhverju úr bankakerfinu. Sú aðgerð gagnvart gamalli vinaþjóð, sem hefði ekki einu sinni her á að skipa, ætti aðild að Atlantshafsbandalaginu ásamt Bretum og hefði stutt Breta og Bandaríkjamenn í Írak, væri óskiljanleg.

Hannes vísaði því á bug, að íslensku bankarnir hefðu verið of stórir. Íslenska bankakerfið hefði verið svipað hlutfallslega að stærð og svissneska bankakerfið, og skoska bankakerfið hefði verið stærra hlutfallslega miðað við Skotland. Hvað olli því þá, að svissneski bankinn UBS og skoski bankinn RBS féllu ekki eins og íslensku bankarnir? Að þeim var bjargað, ekki síst með gjaldeyrisskiptasamningum, en RBS líka með framlögum skattgreiðenda í Englandi, Wales og Norður-Írlandi.

Alistair Darling

Hannes kvað það auðvitað rétt, sem segði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, að falin kerfisáhætta hefði verið í íslenska bankakerfinu. Þessa áhættu mætti að mestu leyti rekja til Baugshópsins, eins og kæmi fram í skýrslunni. Bankarnir hefðu nýtt sér hið góða orðspor Íslands frá árunum 1991–2004, þegar stjórnarfar var til fyrirmyndar, og tekið erlend lán til að endurlána Baugshópnum og öðrum aðilum. Sumar fjárfestingar hópsins hefðu verið skynsamlegar, en aðrar ekki. Til dæmis hefði leiðtogi Baugshópsins, Jón Ásgeir Jóhannesson, keypt sér lystisnekkju af gerðinni Heesen 4400, einkaþotu af gerðinni Dassault Falcon-2000, skíðaskála í Courchevel í Frakklandi og skrauthýsi við Gramercy Park á Manhattan fyrir marga milljarða króna. Með eyðslusemi sinni og ágengni hefðu hann og viðskiptafélagar hans árin 2004–2008 breytt hinu góða orðspori Íslands til hins verra og þannig gert íslenskum stjórnvöldum erfiðara fyrir um að fá fyrirgreiðslu, þegar á þurfti að halda. En breska Verkamannaflokksstjórnin hefði einnig beinlínis verið fjandsamleg Íslendingum, eins og kæmi fram í bók Alistairs Darlings, fjármálaráðherra Breta á dögum bankahrunsins, Back from the Brink, sem kom út 2011. Erfitt væri að skýra þann fjandskap, en ef til vill skipti einhverju máli, að Darling og Gordon Brown, sem báðir væru frá Skotlandi, hefðu viljað sýna Skotum, hvað það kostaði að vera sjálfstæður.

Eftir fyrirlestur Hannesar voru umræður. Einn fundarmanna kvað erfitt að skilja úrskurð EFTA-dómstólsins í Icesave-deilunni, því að Íslendingar hefðu mismunað íslenskum og erlendum innstæðueigendum. Hannes kvað þetta fullkominn misskilning, sem raunar breskir ráðamenn og jafnvel dómarar hefðu tekið undir. Með neyðarlögunum 6. október 2008 hefðu allir innstæðueigendur í íslensku bönkunum fengið forgang, líka breskir innstæðueigendur. Hins vegar hefðu íslenskir ráðamenn um sama leyti gefið munnlegar yfirlýsingar um það, að innstæður í útbúum bankanna á Íslandi væru allar tryggðar. Þær yfirlýsingar hefðu ekki haft neitt lagagildi og verið hliðstæðar svipuðum yfirlýsingum ráðamanna í öðrum evrópskum löndum og settar fram í því skyni að róa sparifjáreigendur. Fyrirlestur Hannesar var þáttur í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Prófessor Tara Smith frá Háskólanum í Texas í Austin flutti erindi um siðferðisboðskap rússnesk-bandarísku skáldkonunnar og heimspekingsins Ayns Rands á vegum RNH mánudaginn 24. nóvember. Rand var áhrifamesti kvenheimspekingur, sem uppi hefur verið, og hafa verk hennar selst í þrjátíu milljónum eintaka. Hún notaði skáldsögur sínar til að koma á framfæri einstaklingshyggju sinni og stuðningi við kapítalismann, og hefur Almenna bókafélagið nýlega gefið þrjár þeirra út á íslensku, Uppsprettuna (The Fountainhead), Undirstöðuna (Atlas Shrugged) og Kíru Argúnovu (We the Living). Gerði Smith sérstaklega að umtalsefni tvo kafla um peninga í Undirstöðunni. Francisco d’Anconia flytur á einum stað ræðu gegn þeirri algengu skoðun, að peningar séu rót alls ills. Hann bendir á, að peningar séu umfram allt miðill, sem geri fólki kleift að fullnægja þörfum hvers annars í frjálsum viðskiptum. Í stað þess að ræna þeim gæðum, sem menn girnast, greiða þeir fyrir þau. Síðar í bókinni er sú skoðun sett fram, að peningar lengi líka lífið í þeim skilningi, að með þeim geta menn keypt sér tíma, fullnægt fleiri þörfum sínum en ella. Í skipulagi peninga og frjálsra viðskipta þurfa menn að vinna sífellt færri stundir til að fullnægja frumþörfum sínum og geta því notað aukalegan afrakstur til að fullnægja öðrum þörfum sínum, löngunum eða hugsjónum. Erindi prófessors Smiths var fjölsótt, og svaraði hún spurningum á eftir, en síðan var móttaka á vegum RNH. Erindið var þáttur í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Hér er fyrirlestur, sem prófessor Smith hélt um Ayn Rand í Stokkhólmi 2014: