Frá v.: Doireann Ansbro, Hannes H. Gissurarson, Andrei Muraru, Edvins Snore, Neela Winkelmann og Frantisek Sedivý (snýr baki).

Fram á síðustu ár hafa borist fréttir af því, að aldraðir nasistar og samstarfsmenn þeirra séu dregnir fyrir dóm vegna illvirkja, sem þeir frömdu fram að falli nasismans 1945. Hitt er miklu sjaldgæfara, að kommúnistar og meðreiðarsveinar þeirra séu ákærðir fyrir glæpi, þótt þeir hafi stjórnað miklu lengur, í Austur-Evrópu allt til 1989, og hafi miklu fleiri fórnarlömb á samviskunni. Hvarvetna í kommúnistaríkjunum voru stjórnarandstæðingar ýmist teknir af lífi eða sendir í þrælkunarbúðir, fjölmargir hópar fluttir eftir þjóðerni, stétt eða stjórnmálaskoðunum nauðugir af heimaslóðum, saklaust fólk pyndað til fáránlegra játninga og sýndarréttarhöld haldin, fólk svipt málfrelsi, trúfrelsi og félagafrelsi og þeir, sem reyndu að flýja, umsvifalaust skotnir, ef til þeirra náðist. Er talið, að fórnarlömb kommúnismans á tuttugustu öld séu um 100 milljónir. RNH er aðili að Evrópuvettvangi minningar og samvisku, sem leitast við að halda á lofti minningu fórnarlamba alræðisstefnunnar í Evrópu, jafnt nasista og kommúnista. Tengist eitt samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, þessu viðfangsefni, „Evrópa fórnarlambanna.“

Dr. Hannes H. Gissurarson prófessor, forstöðumaður rannsókna á vegum RNH, sótti málstofu Evrópuvettvangsins 29. júlí 2014 í Prag um, hvernig fórnarlömb kommúnismans fái notið réttlætis. Enn eru margir illvirkjar á lífi og eiga jafnvel talsvert undir sér í löndum, sem voru áður undir kommúnistastjórn. Þeir reyna eftir megni að fela slóð sína, meðal annars með því að takmarka aðgang að skjölum og öðrum gögnum, þar sem þeir geta, og hrópa niður þá, sem dirfast að vekja athygli á flekkaðri fortíð þeirra. Í Slóveníu hafa til dæmis fundist margar fjöldagrafir þeirra, sem kommúnistar tóku af lífi án dóms og laga í lok seinni heimsstyrjaldar. Er giskað á, að um sé að ræða um 100 þúsund manns. Fórnarlömbin voru ekki aðeins fyrrverandi samstarfsmenn nasista, heldur líka ýmsir þeir, sem kommúnistar töldu ógna alræðisvaldi sínu eftir stríð. Í Tékklandi hafa fyrrverandi kommúnistar reynt að tefja og torvelda eftir megni, að skjöl frá tíð kommúnista þar séu færð í stafrænan búning og sett á Netið.

Á meðal annarra fundarmanna voru dr. Neela Winkelmann frá Prag, dr. Edvins Snore frá Riga, prófessor Albin Eser frá Freiburg og Dorieann Ansbro frá mannréttindaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Genf. Einnig sóttu málstofuna nokkrir Tékkar, sem ofsóttir höfðu verið á dögum kommúnistastjórnarinnar þar, til dæmis František Šedivý, sem var fyrir andstöðu við kommúnistastjórnina sendur í tólf ár í þrælkunarbúðir, þar sem grafið var eftir geislavirkum efnum. Á meðal samstarfs- og styrktaraðilda málstofunnar var þýska stofnunin Konrad Adenauer Stiftung, og var hún haldin í húsakynnum hennar í Prag.

Lawson flytur fyrirlestur sinn í Reykjavík. Ljósm. Þórður Arnar Þórðarson.

Þau gögn, sem útvega má með víðtækum mælingum á atvinnufrelsi í 150 löndum og sambandi atvinnufrelsis við lífskjör og farsæld fólks í þessum löndum, styðja afdráttarlaust kenningu Adams Smiths: Auðlegð þjóðanna skapast við verkaskiptingu og frjáls viðskipti. Þegar menn keppa að eigin hag, vinna þeir um leið að almannahag, hvort sem þeir ætla sér það eða ekki. Þessu hélt bandaríski hagfræðiprófessorinn Robert Lawson, einn af höfundum árlegrar mælingar á atvinnufrelsi, index of economic freedom, fram í fyrirlestri á fjölmennum fundi RNH og Samtaka skattgreiðenda mánudaginn 28. júlí 2014. Tilefni fundarins var, að hundrað ár eru liðin, frá því að heimsstyrjöldin fyrri skall á 28. júlí 1914, en þá riðaði til falls það skipulag, sem Adam Smith hafði mælt fyrir og skilgreint, heimskapítalisminn, kerfi verkaskiptingar og frjálsra viðskipta. En þrátt fyrir að heimskapítalisminn veiktist verulega í heimsstyrjöldunum tveimur og í heimskreppunni, stóð hann þessi áföll af sér og styrktist verulega síðustu áratugi 20. aldar.

Á meðal áheyrenda voru Friðrik Sophusson, fyrrv. fjármálaráðherra, og dr. Ásgeir Jónsson hagfræðingur. Ljósm. Þórður Arnar Þórðarson.

Lawson skýrði, hvernig vísitala atvinnufrelsis væri sett saman, og brá upp nokkrum línuritum úr nýjustu mælingu atvinnufrelsis, sem gerð verður opinber haustið 2014. Þar er hagkerfum heims árið 2011 skipt í fjóra hluta eftir því, hversu víðtækt atvinnufrelsi er þar. Lífskjör — eins og þau mælast í vergri landsframleiðslu á mann — eru að meðaltali langbest í frjálsasta hlutanum og langlökust í ófrjálsasta hlutanum. Hið sama er að segja um lífskjör fátækustu eða tekjulægstu 10%: Þau eru þrátt fyrir allt langskást í frjálsasta hlutanum. Lífslíkur eru líka lengstar í frjálsasta hlutanum og hagvöxtur örastur. Sagan jafnt og reynslan sýndu, að hér væri ekki aðeins um að ræða fylgni, heldur líka orsakasamband: Þegar þjóðir verða frjálsar, komast þær í álnir og geta fyrir vikið útrýmt margvíslegu böli, sem stafar af skorti lífsgæðanna. Lawson kvað áhyggjuefni, að atvinnufrelsi á Íslandi hefði minnkað verulega. Árið 2004 var íslenska hagkerfið hið frjálsasta á Norðurlöndum, en árið 2011 mældist það hið ófrjálsasta. Lawson benti á, að öll gögn um mælingu ársins 2013 á atvinnufrelsi árið 2010 væru aðgengileg á heimasíðu verkefnisins og að öll gögn um mælingu ársins 2014 á atvinnufrelsi árið 2011 yrðu sett þangað í haust. Fyrirlestur Lawsons var liður í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Glærur Lawsons

Frá v.: Göran Lindblad, Neela Winkelmann og Mustafa Dzhemílev.

Mustafa Dzhemílev, leiðtogi Krím-Tatara, hlaut verðlaun Evrópuvettvangs minningar og samvisku á ráðstefnu í Prag 12. júní 2014. Göran Lindblad, fyrrverandi Evrópuþingmaður frá Svíþjóð og formaður vettvangsins, afhenti honum verðlaunin við hátíðlega athöfn í Kampa-listasafninu. Við þetta tækifæri lýsti Dzhemílev í örfáum orðum misjöfnu hlutskipti þjóðar sinnar, sem sætti ofsóknum fyrstu áratugi kommúnistastjórnarinnar rússnesku, var síðan herleidd að skipun Stalíns 1944 frá heimkynnum sínum á Krímskaga til Síberíu og Úsbekístans og fékk ekki að snúa aftur heim fyrr en upp úr 1967. Dzhemílev var andófsmaður í Ráðstjórnarríkjunum fyrrverandi og oft fangelsaður. Hann hefur verið útlagi, frá því að Rússar hernámu Krímskaga vorið 2014. Dzhemílev sagði í ræðu sinni, að kommúnismi væri alræðisstefna ekki síður en þjóðernisjafnaðarstefnan eða nasisminn. Hann kvað stuðning lýðræðisríkja Evrópu ómetanlegan kúguðum þjóðum í austri. Hann hét því að halda áfram baráttunni fyrir málstað Krím-Tatara, en án þess að beita ofbeldi.

Ráðstefnan, sem var um arfleifð alræðisstefnunnar á okkar dögum, fór fram 12.–13. júní í húsakynnum tékknesku öldungadeildarinnar, Waldstein-höllinni, í boði Miluše Horská, varaforseta deildarinnar, og Daniels Hermans, menningarmálaráðherra Tékklands. Neela Winkelmann, framkvæmdastjóri Evrópuvettvangsins, sá um að skipuleggja ráðstefnuna, en á meðal samstarfsaðila vettvangsins voru Konrad Adenauer Stiftung í Þýskalandi og Visegrad-sjóðurinn, sem ríkisstjórnir Póllands, Tékklands, Slóvakíu og Ungverjalands stofnuðu. Hinn eistnesk-finnski verðlaunarithöfundur Sofi Oskanen hélt aðalræðuna, og var hún um minningar hinna ógæfusömu þegna alræðisstjórna í Evrópu. Heimildamyndin Ráðstjórnarsagan (The Soviet Story) eftir lettneska sagnfræðinginn og kvikmyndagerðarmanninn Edvīns Šnore var sýnd í tengslum við ráðstefnuna, og sat Šnore síðan fyrir svörum. Á meðal ræðumanna á ráðstefnunni voru Vytautas Landsbergis, fyrrv. forseti Litháens, Tunne Kelam, sem situr á Evrópuþinginu fyrir Eistland, og prófessor Stéphane Courtois, ritstjóri Svartbókar kommúnismans. Fulltrúi RNH var prófessor Hannes H. Gissurarson, sem stjórnaði pallborðsumræðum um Evrópusambandið og sátt þjóðanna í vestur- og austurhluta Evrópu. Þátttaka hans í ráðstefnunni var liður í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu fórnarlambanna“. Ráðstefnan samþykkti ályktun um þróunina í Austur-Evrópu, sérstaklega hernám Krímskaga.

Oksanen

Evrópuvettvangur minningar og samvisku, Platform of European memory and conscience, heldur 12.–13. júní ráðstefnu um „Arfleifð alræðisstefnunnar“ í Prag í Tékklandi. Aðalræðumaður verður eistnesk-finnska skáldkonan Sofi Oksanen, sem tvær bækur hafa komið út eftir á íslensku, Hreinsun og Kýr Stalíns. Oksanen hlaut bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2010. Einnig verða leiðtoga Krím-tatara, Mustafa Dzhemílev, veitt verðlaun Evrópuvettvangsins fyrir þrotlausa baráttu hans fyrir réttindum þjóðar sinnar (sem Stalín herleiddi til Úsbekístan 1944) og almennum mannréttindum í Ráðstjórnarríkjunum, áður en þau hrundu 1991. Ráðstefnan verður haldin undir vernd Miluše Horská, varaforseta öldungadeildar tékkneska þingsins, og í húsakynnum öldungadeildarinnar. Á meðal fyrirlesara verða Daniel Herman, menningarmálaráðherra Tékklands, Monica Macovei, fyrrverandi dómsmálaráðherra Rúmeníu, Stéphane Courtois, ritstjóri Svartbókar kommúnismans, sem komið hefur út á íslensku, og Vytautas Landsbergis, fyrrverandi forseti Litháens, sem Íslendingum er að góðu kunnur. Dr. Hannes H. Gissurarson prófessor sækir ráðstefnuna fyrir hönd RNH, sem er aðili að Evrópuvettvangnum, og stjórnar hann málstofu með Landsbergis og fleirum um hlutverk Evrópusambandsins í að sætta austur- og vesturhluta Evrópu.

Tvær kvikmyndir verða sýndar í tengslum við ráðstefnuna, Katyn, sem Andrzej Wajda gerði í Póllandi 2009 um fjöldamorð að undirlagi Stalíns á pólskum hermönnum í pólska skóginum Katyn, og Ráðstjórnarsagan (The Soviet Story), sem Edvīns Šnore gerði í Lettlandi 2008 um samstarf Stalíns og Hitlers 1939–1941, þegar þeir skiptu á milli sín Mið- og Austur-Evrópu. Þátttaka Hannesar  í ráðstefnunni er liður í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu fórnarlambanna“.

Glenn Cripe from Language of Liberty and Prof. Gissurarson, Curitiba Old City Hall.

Sækja má á Netið margvísleg gögn til stuðnings frelsinu, sagði prófessor Hannes H. Gissurarson í erindi á ráðstefnu Brasilíusamtaka frjálslyndra stúdenta, Estudantes pela liberdade, í Curitiba í Brasilíu 31. maí 2014. Ráðstefnan var um frelsi á upplýsingaöld, en á meðal samstarfsaðila voru Friedrich Naumann Stiftung í Þýskalandi og stofnunin Language of Liberty í Bandaríkjunum. Í þessu sambandi nefndi Hannes vefsíður ýmissa rannsóknarstofnana, til dæmis Cato Institute, Heritage Foundation, Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og ýmissa stofnana Sameinuðu þjóðanna, og gagnabanka eins og mælinguna á atvinnufrelsi um allan heim og vefsíðu Angusar Maddisons með sögulegum hagtölum. Hannes kvað tvo frjálslynda rithöfunda jafnan færa fram merkileg sjónarmið á vefsíðum sínum, þá Matt Ridley og Niall Ferguson. Í fyrirlestrinum sýndi Hannes ýmis línurit um misjafnt gengi sömu þjóðar við ólík hagkerfi, sem hann sótti í sögulegar hagtölur Maddisons, meðal annars samanburð á þróuninni í Vestur-Þýskalandi og Austur-Þýskalandi og í Suður-Kóreu og Norður-Kóreu. Hann sýndi einnig samanburð á þróuninni í löndum, sem væru um margt sambærileg, til dæmis norðlægum fylkjum Kanada (Manitoba) og ríkjum Bandaríkjanna (Minnesota og Suður-Dakóta) annars vegar og Norðurlöndum hins vegar. Norrænt fólk í Vesturheimi byggi við talsvert betri lífskjör en norrænt fólk á Norðurlöndum. Annar samanburður væri fróðlegur, á þróun Ástralíu og Argentínu. Þessar þjóðir voru jafnríkar 1929, áður en heimskreppan skall á, voru báðar komnar af innflytjendum frá Evrópu og búa við svipuð náttúruskilyrði. Nú hefði Argentína dregist langt aftur úr Ástralíu. Skýringin hlyti að liggja í ólíkum stofnunum þessara tveggja þjóða, leikreglum frekar en leikendum. Þá nefndi Hannes muninn á þróuninni í Singapúr og Jamaíku: Hvort tveggja væru lítil eylönd, fyrrverandi breskar nýlendur og í hitabeltinu. Um skeið hefði verg landsframleiðsla á mann verið hærri á Jamaíku en Singapúr. Nú hefði Jamaíka hins vegar dregist langt aftur úr Singapúr. Gæfumuninn gerði, að hagkerfið í Singapúr væri eitt hið frjálsasta í heimi.

Fyrirlestur Hannesar var þáttur í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“. Hér er línurit hans um muninn á þróun Singapúr og Jamaíku: