Ljósm. Haraldur Guðjónsson.

Dr. Daniel Mitchell, skattasérfræðingur Cato-stofnunarinnar í Washington-borg, telur, að viðbótarskattar á ríkt fólk nái ekki tilgangi sínum. Færði hann rök fyrir þessu í erindi á fundi Samtaka skattgreiðenda og RNH um skattamál 4. nóvember 2013. Mitchell benti þar á, að venjulegir launþegar með fastar tekjur og fastan vinnutíma geti lítið gert, þegar tekjuskattur á þá sé hækkaður. En ríkt fólk hefur sjaldnast tekjur af sambærilegri vinnu. Það hefur tekjur af fjárfestingum og rekstri fyrirtækja. Þegar tekjuskattur á það sé hækkaður, kunni það ótal ráð til að víkja sér undan skattinum. Heill herskari lögfræðinga og endurskoðenda sé því til aðstoðar um það. Þannig verði til margvísleg sóun. Mitchell nefndi sem dæmi, að sumt ríkt fólk í Bandaríkjunum legði allt handbært fé sitt í kaup á skuldabréfum borga og annarra sveitarfélaga, því að tekjur af þeim væru skattfrjálsar. En þetta væri ekki nauðsynlega sú fjárfesting, sem skilaði mestum arði fyrir þjóðarbúið, þegar til langs tíma væri litið.

Mitchell rifjaði upp, að Ronald Reagan hefði lækkað skatt á ríku fólki, en afleiðingin hefði orðið, að ríku fólki hefði snarfjölgað í Bandaríkjunum og skatttekjur af því hefðu stóraukist. Hann ræddi í því sambandi um Laffer-bogann svokallaða, sem sýnir, að skatttekjur eru engar við 0% skatt og aftur engar við 100% skatt. Mitchell kvað ekki deilt um þessi frumatriði, heldur um hitt, hvar boginn næði hámarki — með öðrum orðum við hvaða skatthlutfall skatttekjur ríkisins yrðu mestar. Um það væru skiptar skoðanir. Paul Krugman og fleiri stjórnlyndir hagfræðingar teldu, að þetta hámark væri við um 70% skatt á ríkt fólk, en útreikningar þeirra hefðu verið harðlega gagnrýndir af hagfræðingnum Alan Reynolds. Sjálfur teldi hann, að hámarkið væri nær 20% skatthlutfalli. Hitt væri annað mál, að ekki ætti að stefna að því að hámarka tekjur ríkissjóðs, heldur hagvöxt til langs tíma litið, og þá ætti skatthlutfallið að vera einhvers staðar innan við 20%. Fjörugar umræður urðu að erindi Mitchells loknu, og var þá meðal annars minnst á tímabundinn auðlegðarskatt, sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar lagði á, og á sérstakt veiðigjald í sjávarútvegi.

Mitchell bloggaði um skattamál á Íslandi og lagði til, að ríkisútgjöld yrðu að minnsta kosti fryst og helst lækkuð, en á þessu myndbandi getur einnig að líta svipaðan boðskap hans um skatta á ríkt fólk og í erindinu á Íslandi:

Ljósm. Haraldur Guðjónsson.

Dr. Yaron Brook, forstöðumaður Aynd Rand-stofnunarinnar í Kaliforníu, fylgdi skáldsögu Ayns Rands, Kíru Argúnovu, sem Almenna bókafélagið gaf út 1. nóvember 2013, úr hlaði með erindi um sjálfselsku og kapítalisma í skáldskap Rands. Brook sagði, að í skáldsögum sínum drægi Rand upp mynd af hinum sjálfstæða, skapandi einstaklingi, sem væri stoltur af sjálfum sér og ráðinn í að vaxa upp í það, sem hæfileikar hans stæðu til og skynsemi hans vísaði honum á. Andstæðurnar í lífinu væru frjáls og óhindraður vöxtur einstaklinganna innan þeirra marka, sem frelsi annarra settu, og valdboð opinberra aðila. Aristóteles væri sá heimspekingur, sem skyldastur væri Rand. Sjálfselska í skilningi Rands fæli ekki í sér áreitni við aðra. En hinn stolti og sjálfstæði maður Rands, sem oft væri raunar kona, til dæmis Kíra Argúnova í samnefndri sögu og Dagný Taggart í Undirstöðunni, neitaði að fórna sér fyrir aðra. Hún væri ekki fædd til að vinna fyrir aðra, heldur fyrir sjálfa sig. Kapítalisminn væri það hagkerfi, sem kæmist næst því að veita fólki skilyrði til að vaxa og dafna í fjölbreytileika sínum án átroðnings við aðra eða frá öðrum.

Fjörugar umræður urðu að erindi Brooks loknu. Hann var spurður, hvað yrði um náungakærleik í kenningu Rands. Brook svaraði því til, að vissulega gæti maður elskað aðra, en þeir yrðu að hafa unnið til þess. En það böl, sem flestir hefðu þyngstar áhyggjur af, til dæmis fátækt, yrði ekki bætt með náungakærleik, heldur með aukinni framleiðslu lífsgæðanna. Lítið brot manna gæti vissulega ekki bjargað sér af eigin rammleik, en nægilega margir væru til þess að hjálpa þeim hópi í frjálsu skipulagi, og þeir væru aflögufærir vegna kapítalismans. Hann hefði ekkert á móti hjálpsemi á eigin kostnað. Brook var einnig spurður, hvort hann gæti lagt að jöfnu svipuhögg á bak þrælsins og reglur um handbært fé í bönkum. Hann svaraði því til, að aðalatriðið væri, hvort um nauðung væri að ræða. Einstaklingar ættu að bera ábyrgð á lífi sínu sjálfir, en ríkið ekki taka ómakið af þeim. Hannes H. Gissurarson prófessor var fundarstjóri. Hann sagði, að íslensk tunga gerði greinarmun á stolti, sem hefði á sér jákvæðan blæ, og drambi, sem væri neikvætt og raunar ein af dauðasyndunum sjö samkvæmt kenningu kirkjufeðranna. Á ensku væri hins vegar sama orðið, „pride,“ notað um hvort tveggja. Hugsjón Rands væri ekki um drambsaman mann, heldur hinn, sem gæti orðið stoltur af sjálfum sér.

Kíra Argúnova birtist sem framhaldssaga í Morgunblaðinu 1949, en ekki hefur tekist að hafa upp á þýðandanum þrátt fyrir nokkrar tilraunir. Frosti Logason útvarpsmaður bjó bókina til prentunar, en Ásgeir Jóhannesson, lögfræðingur og heimspekingur, skrifaði eftirmála um Rand, ævi hennar og verk. Morgunblaðið birti viðtal við Brook 6. nóvember 2013. Einnig hafa margir bloggað um boðskap Rands, sumir óvinsamlega, til dæmis Egill Helgason, Stefán Ólafsson og Stefán Snævarr. Einnig deildi Sigurður Hólm á boðskapinn í útvarpsþættinum Harmageddon 31. október. Daginn eftir fundinn skrifaði Brook inn á síðu sína á Snjáldru: „Gave talk yesterday. Toured country last couple of days. Very beautiful, dramatic landscape. In spite of cold and wind, had a really good time!“

Erindi Brooks ásamt kynningarmyndbandi á undan um kvikmyndina Kíru Argúnovu og fyrirspurnum og svörum á eftir er á Youtube:

Jón Steinar flytur framsöguerindi sitt.

Jón Steinar Gunnlaugsson, fyrrverandi hæstaréttardómari, hélt því fram á fjölmennum fundi Lögréttu, félags laganema í Háskólanum í Reykjavík, þriðjudaginn 29. október 2013, að þau veiðigjöld, sem hefðu verið sett á sjávarútveg á Íslandi, stæðust ekki stjórnarskrá og væru ólögmæt. Taldi hann einsætt, að um skattlagningu væri að ræða, svo að almennar reglur um hana giltu um þessi gjöld. Þau væru tekin af aflaheimildum, sem hefðu orðið til snemma á níunda áratug í því skyni að takmarka aðgang að Íslandsmiðum. Sjálfur hefði hann þegar 1995 bent á, að slíkar aflaheimildir hlytu að njóta eignarréttarverndar 72. greinar stjórnarskrárinnar. Jón Steinar leiddi rök að því, að jafnt hið almenna veiðigjald og hið sérstaka veiðigjald, sem væri nýrra, stæðust ekki stjórnarskrá. Um ólögmæta eignaupptöku væri að ræða. Einnig væri gjaldtakan afturvirk.

Helgi Áss Grétarsson, dósent í lögfræði í Háskóla Íslands, sem var líka frummælandi, andmælti því, að öll veiðigjöld stæðust ekki stjórnarskrá. Hann benti á skýra fyrirvara í lögum um stjórn fiskveiða um, að með þeim væru ekki myndaðar eignarheimildir, og á dómafordæmi, til dæmis dóm Hæstaréttar í svokölluðu Vatneyrarmáli 2000, en einnig hefði fallið sambærilegir dómar í svokölluðu Vinnslustöðvarmáli 2012 og í þriðja málinu í mars 2013. Hann kvað hins vegar hið sérstaka veiðigjald orka mjög tvímælis. Það gæti verið brot á 40. og 77. greinum stjórnarskrárinnar. Jón Steinar svaraði því til, að dómar þeir, sem Helgi Áss hefði nefnt, hefðu ekki verið um eðli aflaheimilda, heldur um sértækari úrlausnarefni, svo að ekki mætti draga af þeim víðtækar ályktanir um ágreiningsmál þeirra tveggja. Hann kvað spurninguna, sem dómstólar ættu eftir að svara, þessa: Fær það staðist lagalega, að íslenska ríkið leggi með sérstökum sköttum undir sig mestallan eða jafnvel allan arð í sjávarútvegi sérstaklega?

Margir kunnir lögfræðingar og forsvarsmenn í sjávarútvegi sóttu fundinn. Þótt Lögrétta héldi hann, studdi RNH hann sem þátt í samstarfsverkefni sínu við AECR, Evrópusamtök í íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Prófessor Hannes H. Gissurarson hélt fyrirlestur um bankahrunið og kapítalismann á fjölmennum morgunverðarfundi hugveitunnar Timbro í Stokkhólmi þriðjudaginn 29. október 2013. Ásamt honum talaði þar Urban Bäckström, fyrrverandi seðlabankastjóri Svíþjóðar og nú framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins í Svíþjóð. Hannes kvað orsakir fjármálakreppunar aðallega þrjár: 1) sú óskráða leikregla, að bankamenn geti velt tapi yfir á skattgreiðendur, en stungið gróða í eigin vasa; 2) misráðin ríkisafskipti, til dæmis undirmálslán á bandarískum húsnæðismarkaði og lágvaxtastefna bandaríska seðlabankans; 3) röng eða ónákvæm verðlagning áhættu, sem ný fjármálatækni hefði ekki bætt úr. Í ljós hefði komið, að kapítalisminn væri ekki eins stöðugur og áður hafði verið haldið.

Hannes Hólmsteinn sagði, að bankahrunið íslenska hefði ekki orðið vegna regluverksins, sem hefði verið hið sama og annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu, eða vegna fífldjarfra bankamanna, því að bankamenn erlendis hefðu reynst engu betri, eða vegna þess að bankarnir hefðu verið of stórir, því að Sviss, sem hefði haft hlutfallslega jafnstórt bankakerfi, hefði í kreppunni fengið stórkostlega aðstoð bandaríska seðlabankans með gjaldeyrisskiptasamningum, sem jafngiltu í raun leyfi handa svissneska bankanum að prenta dali. Án þessarar aðstoðar hefði svissneska bankakerfið hugsanlega fallið. Íslendingar fengu þessa aðstoð hins vegar ekki, og það réð úrslitum. Íslendingar voru skildir eftir úti í kuldanum.

Urban Bäckström kvað kapítalismann ekki hafa fallið með íslenska bankakerfinu. Svíar hefðu lent í bankakreppu snemma á tíunda áratug 20. aldar, þegar eignabóla hefði sprungið og gengi sænsku krónunnar hríðfallið. Þeir hefðu leyst vandann með því að þjóðnýta þá banka, sem þurftu á mikilli aðstoð að halda, en hinir hefðu haldið áfram rekstri óbreyttir. Síðan hefðu bankar í eigu ríkisins aftur smám saman verið seldir. Innstæðueigendur og lánardrottnar bankanna hefðu fengið sitt, en eigendur hlutafjár í þeim bönkum, sem illa hefðu verið staddir, hefðu misst sitt. Hannes Hólmsteinn kvað þetta skynsamlega leið út úr bankakreppu. Íslendingar hefðu hins vegar ekki getað farið hana, því að þeir hefðu misst stjórn á atburðarásinni, þegar ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins lokaði íslenskum bönkum í Bretlandi sama dag og hún bjargaði öllum öðrum bönkum í landinu og bætti gráu ofan á svart með því að setja hryðjuverkalög á einn af íslensku bönkunum með mjög sterkum hliðarverkunum fyrir starfsemi allra annarra íslenskra fyrirtækja og stofnana. Fundurinn með þeim Hannesi og Bäckström var fjölsóttur, og var skrifuð vinsamleg grein um boðskap Hannesar í virtasta og vinsælasta blað Svíþjóðar, Dagens Nyheter. Fundurinn var þáttur í samstarfsverkefni RNH og AECR um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Einnig er upptaka af fundinum öllum með erindum og umræðum aðgengileg á Youtube:

Davíð Oddsson ásamt utanríkisráðherrum Íslands og Eystrasaltsríkjanna 26. ágúst 1991.

Prófessor Hannes H. Gissurarson flutti 25. október 2013 erindi um Eystrasaltsþjóðirnar í vitund Íslendinga á málstofu um hina alþjóðlegu vídd í Þjóðarspeglinum, þar sem kennarar á félagsvísindasviði Háskóla Íslands kynna rannsóknir sínar. Hann minnti á, að Ísland og Eystrasaltsþjóðirnar hefðu allar orðið fullvalda sama árið, 1918. Allar hefðu þjóðirnar verið hernumdar vorið 1940, Ísland af Bretum, en Eystrasaltsþjóðirnar af Rússum. Í öllum löndunum fjórum hefði annar her haldið inn sumarið 1941, Bandaríkjamenn tekið að sér hervernd Íslands, en Þjóðverjar hernumið Eystrasaltsríkin. Árið 1944 hefði einnig markað tímamót í öllum fjórum löndunum, lýðveldi verið stofnað á Íslandi, en Eystrasaltslöndin verið neydd til að ganga í Ráðstjórnarríkin eins og verið hafði í eitt ár fyrir hernám Þjóðverja.

Frá upphafi fléttaðist saga hinnar alþjóðlegu kommúnistahreyfingar saman við sögu þessara smáþjóða. Hannes rakti stuttlega sögu íslensku kommúnistahreyfingarinnar, sem hófst, þegar Brynjólfur Bjarnason og Hendrik Ottósso gerðust stuðningsmenn bolsévíka eftir götuóeirðir í Kaupmannahöfn 1918 og sóttu síðan kornungir þing Kominterns í Moskvu 1920. Árið 1923 flutti lettlensk kona, Liba Fridland, nokkra fyrirlestra á Íslandi um byltingu bolsévíka, og andmælti Hendrik henni ákaflega í Alþýðublaðinu. Hannes rakti einnig ritdeilur milli Morgunblaðsins og Þjóðviljans árin 1945–1946 um hlutskipti Eystrasaltslanda, en þá fræddi flóttamaður frá Litháen, Teodoras Bieliackinas, íslenska lesendur um það, og kallaði Þjóðviljinn hann fyrir vikið „litúvískan fasista“. Kommúnistar höfðu lagt niður flokk sinn 1938, en Sósíalistaflokkurinn var enn hallur undir rússnesku ráðstjórnina.

Ants Oras

Hannes sagði frá stofnun Almenna bókafélagsins 1955, sem átti að sporna við áhrifum kommúnista í íslensku menningarlífi, en fyrsta bók þess var Örlaganótt yfir Eystrasaltslöndum eftir eistneska bókmenntafræðiprófessorinn Ants Oras. Sumarið 1957 tóku forseti Íslands og utanríkisráðherra á móti dr. August Rei, forsætisráðherra útlagastjórnar Eistlands í Stokkhólmi, og mótmælti sendiherra Ráðstjórnarríkjanna því. Árið 1973 gaf Almenna bókafélagið út bókina Eistland. Smáþjóð undir oki erlends valds eftir eistnesk-sænska rithöfundinn Andres Küng, og var þýðandi hennar ungur laganemi, Davíð Oddsson. Þá voru vinstri menn á Íslandi flestir hættir stuðningi við stjórnir kommúnistaríkjanna. Alþýðubandalagið hafði þá leyst Sósíalistaflokkinn af hólmi. Davíð Oddsson var síðan forsætisráðherra sumarið 1991, þegar Ísland varð fyrst til þess allra ríkja að endurnýja viðurkenninguna á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna.

Gunnar Karlsson sagnfræðingur í fararbroddi mótmælagöngu gegn vestrænu samstarfi.

Loks kynnti Hannes niðurstöður rannsóknar, sem hann gerði ásamt einum nemanda sínum, Helenu Rós Sturludóttur, á því, hvernig segir frá Eystrasaltsþjóðunum í íslenskum kennslubókum í sögu. Gagnrýndi hann sérstaklega bókina Nýja tímann eftir Gunnar Karlsson og Sigurð Ragnarsson, þar sem segði, að rússneska ráðstjórnin hefði „innlimað“ Eystrasaltsríkin í Ráðstjórnarríkin 1940, en ekki hernumið þau, eins og rétt væri. Þar segði einnig, að Vesturveldin hefðu í Jalta í reynd viðurkennt yfirráð Kremlverja yfir Eystrasaltsríkjunum, en það væri umdeilanlegt. Aðalatriðið um það væri þó, að forystumenn vestrænna lýðræðisríkja hefðu lagt allt annan skilning í hugtakið „áhrifasvæði“ en Stalín. Einnig segði í kennslubók þeirra Gunnars og Sigurðar, að Eystrasaltsþjóðirnar hefðu 1991 nýtt sér stjórnarskrárbundinn rétt sinn til að ganga úr Ráðstjórnarríkjunum, en þetta væri þvert á skoðanir þessara þjóða sjálfra og á viðtekin sjónarmið í alþjóðarétti: Þær teldu sig hafa verið sjálfstæðar, en síðan verið hernumdar allt til 1991, en ekki lýðveldi í Ráðstjórnarríkjunum að eigin vilja.

Erindi Hannesar var liður í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu fórnarlambanna“. Einnig hafði hann um það samstarf við tvær stofnanir í Eistlandi og Lettlandi, sem starfa að verkefninu „Ólíkar þjóðir deila reynslunni“ (Different Nations — Shared Experiences).

Prófessor Hannes H. Gissurarson flutti 25. október 2013 erindi á málstofu um íslenska bankahrunið í Þjóðarspeglinum, þar sem kennarar á félagsvísindasviði Háskóla Íslands kynna rannsóknir sínar. Þar vísaði hann á bug þeim skýringum á bankahruninu, að regluverk á íslenskum fjármálamarkaði hefði verið losaralegra en annars staðar og að íslenskir bankamenn hefðu verið meiri glannar en gekk og gerðist. Hann benti á, að regluverk hefði verið hið sama hér og annars staðar í Evrópu og að íslenskir bankamenn hefðu framan af átt auðvelt með að útvega sér viðskiptavini, jafnt innstæðueigendur, lánveitendur og lánþega. Hitt væri annað mál, að íslenskir bankamenn hefðu notið góðs af því, að vegna skynsamlegrar hagstjórnar 1991–2004 hefði lánstraust Íslands verið mjög mikið erlendis. Tvenns konar kerfisáhætta hefði verið á íslenskum fjármálamarkaði, krosseignatengsl og hóflaus skuldasöfnun einnar viðskiptasamstæðu annars vegar — sem gerðu hefðu verið rækileg skil í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis á bankahruninu — og munur á rekstrarsvæði og baktryggingarsvæði bankanna hins vegar.

Hannes sýndi línurit, sem hann gerði eftir tölum rannsóknarnefndar Alþingis, um skuldasöfnun þriggja helstu fyrirtækjahópanna fyrir bankahrun, og sást þar, að Baugssamstæðan var í sérflokki. Hannes benti þó á, að ákvarðanir bandarískra og breskra stjórnvalda réðu úrslitum um það, að allt bankakerfið íslenska hrundi í stað þess eins, að hér yrði kreppa við það, að lánsfjárbólan spryngi. Bandaríski seðlabankinn neitaði að gera gjaldeyrisskiptasamninga við íslenska seðlabankann, á sama tíma og hann gerði slíka samninga við aðra norræna seðlabanka og raunar alla seðlabanka þróaðra iðnríkja utan evrusvæðisins. Breska fjármálaeftirlitið lokaði íslensku bönkunum tveimur í Lundúnum, á sama tíma og kynnt var áætlun um að bjarga öllum öðrum bönkum í Bretlandi. Og breska fjármálaráðuneytið beitti hryðjuverkalögum á Landsbankann, sem hafði ómældar afleiðingar á alla starfsemi íslenskra fyrirtækja erlendis. Veðköll og skyndisölur ollu því líka, að ýmsar eignir íslenskra fyrirtækja seldust á miklu lægra verði en eðlilegt gat talist, jafnvel í kreppu. Nefndi Hannes dæmi frá Noregi um það. Þessir erlendu áhrifaþættir bankahrunsins væru enn ekki að fullu skýrðir. Erindi Hannesar var liður í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“.