Dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor í stjórnmálafræði, flutti erindi fyrir Skólabæjarhópinn svokallaða, sem er félag fyrrverandi starfsmanna Háskóla Íslands, í safnaðarheimili Neskirkju miðvikudaginn 13. febrúar 2013. Kallaði hann erindið „Minningar um fjóra meistara“. Þar sagði hann frá kynnum sínum af þeim Friedrich A. von Hayek, Karli Popper, Milton Friedman og James M. Buchanan. Þrír þeirra, Nóbelsverðlaunahafarnir Hayek, Friedman og Buchanan, komu á sínum tíma til Íslands og héldu fyrirlestra, en Hannes Hólmsteinn heimsótti Popper á heimili hans í Penn, Buckinghamshire, í janúar 1985 og ræddi lengi dags við hann um menn og málefni. Allir voru þessir hugsuðir mjög áhrifamiklir á tuttugustu öld. Óhætt er að segja, að hagfræðingar og stjórnmálamenn hafi á tuttugustu öld ýmist hallast á sveif með Hayek eða John Maynard Keynes um skilning á hagkerfinu og gangverki þess. Heimspekingar hafa á sama hátt skipað sér ýmist á bekk með Popper eða öðrum austurrískum heimspekingi, Ludwig Wittgenstein, sem var raunar frændi von Hayeks.

Hannes Hólmsteinn og Hayek í Lundúnum vorið 1985.

Eftir að Félag frjálshyggjumanna hafði verið stofnað á áttræðisafmæli Hayeks 8. maí 1979, þáði Hayek boð um að koma til Íslands. Hann hélt hér tvo fyrirlestra, annan um skipulag peningamála í Háskóla Íslands, hinn um „Miðju-moðið“ á fundi Félags frjálshyggjumanna. Hann bauð einnig Hannesi Hólmsteini að sækja þing Mont Pelerin Society í Stanford haustið 1980, og árið 1984 var Hannes Hólmsteinn kjörinn félagi í samtökunum. Sótti hann meðal annars samkvæmi, sem Richard von Weizsäcker, þá borgarstjóri í Berlín og síðar forseti Þýskalands, hélt til heiðurs Hayek í Charlottenburg-höll 1982 og annað samkvæmi, sem Jacques Chirac, þá borgarstjóri í París og síðar forseti Frakklands, hélt til heiðurs Hayek í Hotel de Ville 1984. Sýndi Hannes Hólmsteinn myndir frá þessum og mörgum öðrum viðburðum. Í Oxford skrifaði Hannes Hólmsteinn doktorsritgerð um kenningu Hayeks, og hann og nokkrir félagar hans stofnuðu þar Hayek Society. Í erindi sínu sagði Hannes Hólmsteinn frá eftirminnilegum kvöldverði með Hayek í Lundúnum vorið 1985, þar sem hinn aldni Austurríkismaður lék á als oddi, 86 ára að aldri, tók undir með hljómlistarmönnum, þegar lagið „Borg drauma minna“ (um Vín) var leikið, sagði frá því, hvernig Margrét Thatcher hefði afvopnað sig í rökræðum, ræddi um muninn á frelsi og frelsun, gagnrýndi aðferðafræði Chicago-skólans í hagfræði, bar saman John F. Kennedy og Ronald Reagan, sem hann hafði báða hitt, og tók loforð af ungu mönnunum um, í hvaða anda þeir myndu stunda rannsóknir sínar.

Milton og Rose Friedman og Hannes Hólmsteinn í Tókíó haustið 1988.

Hannes Hólmsteinn kvaðst fyrst hafa hitt Milton Friedman á þingi Mont Pelerin Society í Stanford 1980. Hann hefði sagt Friedman, að hann stæði í ströngu við að verja hann á Íslandi. Friedman hefði sagt: „Þú átt ekki að verja mig. Þú átt að verja sameiginlega sannfæringu okkar.“ Friedman hefði kunnað vel að meta, þegar Hannes Hólmsteinn hefði 1984 skrifað tölfræðiprófessor einum í Oxford, sem vitnað hefði verið til um skekkjur og brellur í tölfræðivinnslu í verkum Friedmans, og fengið hjá honum staðfestingu á því, að ekki væri um neinar skekkjur eða brellur að ræða, heldur aðeins ólíkar úrvinnsluaðferðir. Friedman hefði heimsótt Ísland haustið 1984 til að halda fyrirlestur, en komið fram í frægum sjónvarpsþætti kvöldið fyrir fyrirlesturinn með Stefáni Ólafssyni og Ólafi Ragnari Grímssyni. Þegar Stefán hefði gagnrýnt, að krafist væri aðgangseyris að fyrirlestri Friedmans, en opinberir fyrirlestrar erlendra fræðimanna hefðu fram að þessu verið ókeypis í Háskóla Íslands, hefði Friedman svarað því til, að slíkir fyrirlestrar hefðu auðvitað ekki verið ókeypis. Munurinn hefði verið sá, að þeir, sem ekki sóttu þá, hefðu orðið að greiða fyrir þá, en ekki aðeins áheyrendurnir. Hannes Hólmsteinn sagði frá hádegisverði, sem Matthías Á. Mathiesen viðskiptaráðherra hefði boðið til. Friedman hefði sem kunnugt er viljað leggja niður seðlabanka. Hannes Hólmsteinn hefði kynnt Davíð Ólafsson seðlabankastjóra fyrir Friedman með þessum orðum: „Hér er maður, prófessor Friedman, sem yrði atvinnulaus, væru þínar kenningar framkvæmdar á Íslandi.“ Friedman hefði þá sagt með bros á vör: „Ekki atvinnulaus: Hann yrði aðeins að færa sig í arðbærara starf.“

Hannes Hólmsteinn sagði í erindi sínu margar fleiri sögur af þeim Hayek og Friedman, en einnig af Karli Popper og James M. Buchanan. Þeir Poppper hefðu til dæmis talað lengi um, hvort Popper hefði verið of vægur við Karl Marx í hinu mikla riti sínu, Opnu skipulagi og óvinum þess (The Open Society and Its Enemies). Popper sagðist hafa orðið fyrir miklum áhrifum af lýsingum bresku skáldkonunnar Elísabetar Gaskells á eymdinni meðal vinnandi fólks á Bretlandseyjum á nítjándu öld. Popper hefði einnig bent á, að Ísland væri eina dæmið um raunverulegt þjóðríki — þar sem þjóð og ríki fara saman — sem hann þekkti. Fyrirlestur Hannesar Hólmsteins var þáttur í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, undir yfirskriftinni „Evrópa, Ísland og framtíð kapítalismans“.

Glærur Hannesar 13.2.2013

Nils Karlson flytur erindi sitt.

Dr. Nils Karlson, forstöðumaður Ratio-stofnunarinnar í Stokkhólmi, flutti fyrirlestur um nýju sænsku leiðina á fjölsóttum fundi RNH og Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands mánudaginn 14. janúar 2013. Alyson Bailes, stjórnarformaður Alþjóðamálastofnunar og kennari í alþjóðastjórnmálum, var fundarstjóri. Karlson sagði, að í raun mætti tala um þrjár sænskar leiðir. Hin fyrsta hefði verið farin 1870–1970, þegar atvinnufrelsi hefði verið víðtækt í Svíþjóð og skattar lágir. Til dæmis hefðu skattar verið lægri en í Bandaríkjunum fram undir 1960. Önnur sænska leiðin hefði verið mörkuð undir stjórn jafnaðarmanna frá 1970 til 1990. Þá hefðu ríkisafskipti aukist, skattar verið hækkaðir og tekjum endurdreift í miklum mæli. Svíar hefðu lent í ógöngum og fetað sig um og eftir 1995 inn á það, sem kalla mætti nýju sænsku leiðina. Skattar hefðu lækkað úr yfir 52% af vergri landsframleiðslu árið 1990, sem hefði verið hæsta hlutfall í hinum vestræna heimi, í um 43%. Rýmkað hefði verið um margvíslegar reglur á einstökum mörkuðum, ríkisfyrirtæki verið seld og einkaaðilum einnig gert kleift að veita ýmsa þjónustu, þótt ríkið greiddi fyrir hana. Almenn sátt væri í Svíþjóð um þessa nýju leið.

Fjörugar umræður urðu eftir erindi Karlsons, og tóku margir til máls, þar á meðal Jón Baldvin Hannibalsson, fyrrverandi formaður Alþýðuflokksins, Stefán Ólafsson prófessor, Lilja Mósesdóttir alþingismaður og Jóhann J. Ólafsson forstjóri. Á meðal áheyrenda var sendiherra Svíþjóðar á Íslandi, Anders Ljunggren, sem var aðstoðarráðherra í fjármálaráðuneytinu fyrir Miðflokkinn 1995–1998 og vann þá með jafnaðarmönnum að þeim umbótum, sem Karlson lýsti. Viðskiptablaðið birti viðtal við Karlson í netsjónvarpi sínu 14. janúar, og Morgunblaðið birti viðtal við Karlson 15. janúar. Einnig hafa Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra, og Stefán Ólafsson prófessor bloggað um fyrirlesturinn og túlka hann ólíkt. Hér eru glærur frá fyrirlestri Karlsons:

Glærur Karlsons

Undirstaðan (Atlas Shrugged) eftir Ayn Rand kom út hjá Almenna bókafélaginu 28. október 2012. Þýddi Elín Guðmundsdóttir hana. Undirstaðan er önnur í röð þriggja skáldsagna Rands, sem félagið er að gefa út. Hin fyrsta var Uppsprettan (The Fountainhead), sem Þorsteinn Siglaugsson þýddi og kom út 2011. Loks er Kíra Argúnova (We the Living) væntanleg 2013, en þýðing hennar birtist eftir ókunnan höfund í Morgunblaðinu 1979.

Bandaríski heimspekiprófessorinn Douglas Rasmussen fylgdi Undirstöðunni úr hlaði með fyrirlestri um boðskap Ayns Rands í Þjóðmenningarhúsinu 26. október, en einnig mælti Ásgeir Jóhannesson, lögfræðingur og heimspekingur, þar nokkur orð þá, en hann er formaður Ayn Rand-félagsins á Íslandi, sem stofnað var 1. október 2012 til að vinna hugmyndum Rands brautargengi. Í stjórn þess eru auk Ásgeirs Björgvin Guðmundsson, ritstjóri Viðskiptablaðsins, Friðbjörn Orri Ketilsson, forritari og viðskiptafræðinemi, Frosti Logason útvarpsmaður, Gunnlaugur Jónsson framkvæmdastjóri, María Margrét Jóhannsdóttir, háskólanemi og blaðamaður, Þórarinn Sigurðsson stærðfræðingur og Þórlindur Kjartansson hagfræðingur.

Undirstaðan hefur þegar vakið mikla athygli á Íslandi, enda er þetta ein vinsælasta og áhrifamesta skáldsaga allra tíma. Hún hefur fram að þessu selst í um átta milljónum eintaka um víða veröld. Ayn Rand félagið á Íslandi hélt ásamt Sambandi ungra sjálfstæðismanna opinn fund um hugmyndafræði Ayns Rands 11. nóvember 2012. Þar fluttu ávörp Björgvin Guðmundsson, ritstjóri Viðskiptablaðsins, Gísli Hauksson, framkvæmdastjóri GAMMA og stjórnarformaður RNH, og Gunnlaugur Jónsson, framkvæmdastjóra Linda. Einnig töluðu þar Ásgeir Jóhannesson, Þórarinn Sigurðsson stærðfræðingur og Þórlindur Kjartansson hagfræðingur. Fundarstjóri var Davíð Þorláksson, formaður SUS.

Frosti Logason

Viðskiptablaðið sagði frá útkomu Undirstöðunnar og fyrirlestri Rasmussens 3. nóvember. Einnig birti blaðið grein um Ayn Rand, ævi hennar og störf, 10. nóvember. Fleiri greinar um Rand eru væntanlegar í blaðinu. Fréttablaðið birti á menningarsíðu sinni 30. október viðtal um Rand við Frosta Logason, sem sagðist hafa heillast „af áherslunni sem hún leggur á frelsi og ekki síður ábyrgð einstaklingsins; að hann geti ekki sett örlög sín í hendur einhvers almættis eða yfirvalda heldur verður að axla ábyrgð á þeim sjálfur“. Þegar Frosti var spurður, hvort hugmyndir Rands hefðu ekki beðið hnekki í hinni alþjóðlegu lánsfjárkreppu, svaraði hann: „Ef hér hefði ríkt frjálshyggja í anda Ayns Rands hefðu bankar þurft að bera ábyrgð á gerðum sínum og þar af leiðandi ekki farið jafnóvarlega og þeir gerðu. Að skattgreiðendur og seðlabankar hafi þurft að axla tjónið á tapi einkabanka er í hrópandi ósamræmi við hugmyndafræði Rands og hún hefði aldrei fallist á það.“

Helgi Vífill Júlíusson

Morgunblaðið birti lofsamlega umsögn um Undirstöðuna 13. nóvember 2012 eftir Helga Vífil Júlíusson blaðamann. „Einhver fallegasti boðskapurinn í bókinni er að Rand hvetur fólk til að hugsa sjálfstætt. Hugsun er einstaklingsverkefni jafnvel þótt æskilegt sé að leita fanga víða,“ sagði Helgi Vífill meðal annars. Undirstaðan var aðalumræðuefnið í bókmenntaþætti Egils Helgasonar í Sjónvarpinu 23. janúar 2012. Fríða Björk Ingvarsdóttir kvað skáldsögu Rands athyglisverða og áhrifamikla. Rand væri róttæk frekar en íhaldssöm og ögraði lesendum sínum. Fríða Björk gerði hins vegar lítið úr bókmenntagildi Undirstöðunnar. Annar viðmælandi Egils, Þröstur Helgason, sagði, að sér hefði við lesturinn liðið eins og ekið væri yfir sig með valtara, en lét ósagt, hvort það ætti að vera lof eða last um hana.

Einn af reglulegum dálkahöfundum á heimasíðu Landsbankans, fjárfestirinn Mark Spitznagel, skrifaði um Undirstöðuna í pistli sínum fyrir bankann 21. mars 2012. Hann sagði:

Af hverju skyldi ástandið í dag vera öðruvísi en áður? Svarið er að finna í örvæntingarfullu ákalli Ayn Rand í epískri sögu hennar Atlas Shrugged sem út kom árið 1957: Í stuttu máli; þegar ríkið hrifsar til sín frumkvæði og drifkraft fjárfestinga þá fara eigendur fjármagns í verkfall. Rand dregur upp mynd af frumkvöðlum í iðnaði sem svipar til Atlasar í grísku goðafræðinni, sem ber á herðum sér vonda veröld með stjórnlyndum sístækkandi yfirvöldum. sameignarstefnunnar. Hetjan, John Galt, hvetur fólk til að yppta öxlum og hætta að sinna arðbærum viðfangsefnum til að „stöðva hreyfil heimsins“, frekar en að styðja heim þar sem frumkvæðinu hefur verið rænt til að vernda þá sem hafa pólitísk tengsl frá gjaldþroti, allt í gervi jafnaðarstefnu. Svo virðist sem ímynduð veröld Rands sé orðinn að veruleika með endalausum björgunaraðgerðum og efnahagshvötum fyrir þá óarðbæru á kostnað þeirra arðbærustu, ásamt kröfum um viðbótarskatta á fjárfestingar. Axlaypptingum þessara hetjulegu frumkvöðla Rands má nú finna stað í flóknu dulmáli efnahagsreikninga fyrirtækja og stjórnvalda.

Undirstaðan fæst í öllum bókabúðum, en hana má líka kaupa beint á Netinu frá útgefandanum, Almenna bókafélaginu, Fákafeni 11, s. 615 11 22, á kr. 3.824. Þar er Uppsprettan einnig til sölu á sama verði.

Kate Hoey, þingkona Verkamannaflokksins fyrir Lundúnakjördæmið Vauxhall, flutti fyrirlestur í boði Þjóðráðs um „Hættuna af aðild að Evrópusambandinu“ mánudaginn 19. nóvember. Hún kvað bresku þjóðina hafa fengið sig fullsadda á aðild að ESB. Fámenn valdastétt í Brüssel hefði sölsað undir sig völd, en væri ekki í neinum tengslum við venjulega Evrópumenn. Henni væri óskiljanlegt, ef Íslendingar sæktust eftir aðild á sama tíma og skoðanakannanir sýndu, að nær 65% Breta vildu ganga úr Evrópusambandinu. Íslendingar þyrftu þá fyrst að hafa áhyggjur af fiskistofnum sínum, gengju þeir í Evrópusambandið. Bretum fyndust þeir áhrifalitlir með sína 67 fulltrúa á Evrópuþinginu, en Íslendingar gætu búist við því að fá sem aðildarþjóð einn fulltrúa á þinginu. Mikill stuðningur væri í Bretlandi við þjóðaratkvæðagreiðslu um það, hvort Bretland ætti að halda áfram að vera í Evrópusambandinu. „Við skulum ekki vera litlir Evrópumenn, heldur raunverulegir alþjóðasinnar,“ sagði Hoey. Morgunblaðið birti 20. nóvember 2012 frásögn af fundinum, sem var fjölsóttur.

Hér má hlusta á ræðu Hoeys á Youtube ásamt kynningarávarpi Skafta Harðarsonar og tölum Halls Hallssonar og Jóns Kristins Snæhólms.