Frá v.: Daniela Becker, Hermilio dos Santos Filhos, João Espada, Yaron Brook, Leonidas Zelmanovitz, Gabriel Gimenez-Roche, Flavia Vera, Jorge Monteiro, Hannes H. Gissurarson, Cesar Santolin, Giacomo Neto, Jairo Procianoy, André Alvez, Gabriel Calzada og Randy Simmons. Sitjandi frá v.: Carlos Julio og Andre Loiferman.

Hannes H. Gissurarson prófessor, sem situr í rannsóknarráði RNH og er ritstjóri rannsóknarverka setursins, sótti 4.–7. apríl málstofu um almannavalsfræði (public choice) í Petrópolis í Rio de Janeiro-fylki í Brasilíu. Bandaríski sjóðurinn Liberty Fund hélt málstofuna, en umræðuefnið var bók eftir hagfræðinginn Randy T. Simmons, prófessor í ríkisháskólanum í Utah, Beyond Politics eða Meira en stjórnmál. Þar gerir höfundur skilmerkilega grein fyrir hagfræðilegri greiningu á stjórnmálum og nýtingarmöguleikum hennar. Ekki stoði að gera ráð fyrir upplýstum og óeigingjörnum mönnum í stjórnmálum, en skammsýnum og eigingjörnum í viðskiptum. Nota beri sama líkan af manninum á þessum tveimur sviðum mannlífsins. Bera verði saman ólíkar lausnir mála, skattlagningu og verðlagningu, valdboð og viðskipti. Prófessor Simmons stjórnaði sjálfur umræðum, en meðal annarra gesta á málstofunni voru dr. Yaron Brook frá Ayn Rand Institute í Kaliforníu, prófessor João Carlos Espada, Kaþólska háskólanum í Portúgal í Lissabon, og prófessor emeritus Jorge Vianna Monteiro, PUC-Rio (Pontifícia Universidade Católica do Rio de Janeiro).

RNH starfar með og styður Almenna bókafélagið. Um miðjan mars 2013 gaf það út bók eftir Stefán Gunnar Sveinsson sagnfræðing, er nefnist Búsáhaldabyltingin: sjálfsprottin eða skipulögð? Hefur hún vakið mikla athygli, enda er hún hin forvitnilegasta. Prófessor Þór Whitehead kallar hana „læsilega, fróðlega og eftirtektarverða bók“. Í kynningu frá útgefanda segir:

Búsáhaldabyltingin 2008–2009 er einn ótrúlegasti kaflinn í nútímasögu Íslendinga. Hið friðsæla Ísland fyrri ára steyptist skyndilega um koll. Setið var um Stjórnarráðið, Seðlabankann og Alþingi, ráðherrar urðu að hafa lífverði, reynt var að frelsa fanga úr haldi lögreglunnar, barist var nánast upp á líf og dauða á götum Reykjavíkur, lögreglan var að niðurlotum komin eftir margra daga götubardaga, ríkisstjórn hrökklaðist frá völdum. Stefán Gunnar Sveinsson sagnfræðingur hefur haft aðgang að áður óbirtum trúnaðargögnum, meðal annars skýrslum og endurminningum, og talað við fjölda manns, sem tók beinan eða óbeinan þátt í þessum atburðum, lögreglumenn, mótmælendur, ráðherra og alþingismenn. Niðurstaðan er einstæð bók um einstæðan viðburð. Margt nýtt kemur þar fram, ekki síst um hlut forystumanna Vinstri grænna í búsáhaldabyltingunni.

Bók Stefáns Gunnars er önnur í röð Þjóðmálarita Almenna bókafélagsins, en hið fyrsta var Icesave-samningarnir: afleikur aldarinnar? eftir Sigurð Má Jónsson blaðamann, og kom hún út haustið 2011.

Booth flytur erindi sitt á Íslandi. Ljósm. Haraldur Guðjónsson.

Í fyrirlestri á vegum Viðskiptafræðideildar Háskóla Íslands og RNH í Háskóla Íslands 13. mars 2013 ræddi prófessor Philip Booth frá Cass Business School og Institute of Economic Affairs í Lundúnum um hinar raunverulegu orsakir fjármálakreppunnar. Hann sagði, að oft væri kapítalismanum kennt um kreppuna og sérstaklega nefnd í því sambandi ágirnd bankamanna. Orsakirnar væru hins vegar fleiri og flóknari. Nefndi Booth undirmálslánin í Bandaríkjunum, þar sem bönkum var beinlínis skipað að lána til fólks úr minnihlutahópum, sem aldrei hefði sýnt fram á getu sína til að endurgreiða lán; sumt af því hefði hvorki átt skráðar eignir né stundað reglulega vinnu. Einnig benti Booth á vaxtastefnu bandaríska seðlabankans frá 2001, sem stafað hefði af ástæðulausum ótta við afleiðingar samdráttarins á netmarkaðnum. Um allan heim hefði verið gnótt ódýrs lánsfjár, og því hefði orðið lánsfjárbóla, sem síðan hefði sprungið.

Booth taldi tvær aðalorsakir lánsfjárkreppunnar kerfislægar. Í fyrsta lagi byggju bankamenn við freistnivanda. Þeir hirtu gróðann, þegar vel gengi, en kæmu tapinu af sér yfir á skattgreiðendur, þegar illa gengi. Þeir freistuðust því til að taka meiri áhættu en hóflegt gæti talist. Þeir væru ekki einu sinni látnir greiða sérstakt gjald fyrir þá tryggingu, sem ríkið veitti í raun á innstæðum almennings. Í öðru lagi hefðu alþjóðlegir staðlar um eigið fé banka og áhættumat, sem kenndir eru við Basel, í raun aukið á áhættu frekar en dreift henni og minnkað: Til hefðu orðið margir sams konar bankar, og ef einhver galli kæmi í ljós innan þeirra, næði sá galli til alls kerfisins. Eðlilegra væri, að bankar væru margir og ólíkir og kepptu um hylli viðskiptavina sinna, en þegar einhverjum banka gengi illa, ætti hann að fara í eðlilega slitameðferð án þess að draga alla aðra banka með sér í fallinu. Booth taldi brýnasta verkefnið framundan að finna leikreglur á fjármálamarkaði, sem auðvelduðu vel reknum bönkum að standa og illa reknum bönkum að falla, án þess að um yrði að ræða keðjuverkun. Hann taldi skynsamlegt að raða kröfum innstæðueigenda framar en annarra kröfuhafa á banka, því að það kynni að hemja eitthvað áhættusækni þeirra, sem legðu hlutafé eða lánsfé til banka. Hins vegar hefði ólík skattaleg meðferð skulda banka og eigna valdið óhóflegri skuldasöfnun þeirra. Þeir hefðu frekar fjármagnað sig með lánsfé en hlutafé.

Booth taldi óhyggilegt að bregðast við kreppunni með því að auka eftirlit eða fjölga reglum á fjármálamarkaði. Því mætti aldrei gleyma, sem almannavalsfræðingar (e. public choice economists) brýndu fyrir fólki, að starfsmenn eftirlitsstofnana hefðu sjaldnast betri upplýsingar eða göfugri hvatir en aðrir. Slíkir starfsmenn hefðu tilhneigingu til að fara mjög varlega, þegar vel gengi, en látast ekki taka eftir því, þegar illa gengi, í von um, að þá myndi vandinn hverfa. Hvort tveggja væri óhagkvæmt.

Fyrirlestur Booths var vel sóttur, og urðu fjörugar umræður að honum loknum. Skafti Harðarson, formaður Samtaka skattgreiðenda, spurði, hvort seðlabankar ættu í raun að vera lánveitendur viðskiptabanka til þrautavara. Booth viðurkenndi, að það væri ein undirrót vandans. Hann væri hins vegar hrifinn af þeirri hugmynd að veita bönkum frelsi til þess að velja um það, hvort þeir færu eftir reglum seðlabanka, sem þá yrði um leið þrautavaralánveitandi þeirra, eða hvort þeir væru með öllu óháðir seðlabankanum, en þá tæki hann enga ábyrgð heldur á þeim, beina eða óbeina. Stefán Ólafsson prófessor spurði, hvort Booth drægi þá ályktun af rannsóknum Carmens Reinharts og Kenneths Rogoffs, að losaralegri reglur á alþjóðlegum fjármálamarkaði væru aðalorsök fjármálakreppunnar. Booth minnti þá á það sjónarmið, að starfsmenn eftirlitsstofnana hefðu ekki betri upplýsingar um almannahag eða augljósari hagsmuni af því að vinna að honum en aðrir. Allur gangur væri á því, hvort fjármálamarkaður yrði óstöðugur við losaralegar reglur. Til dæmis hefðu afar fáar reglur gilt um breska fjármálamarkaðinn á þriðja fjórðungi tuttugustu aldar, en samt hefði hann verið stöðugur.

Fyrirlestur Booths var þáttur í samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“. Boðskapur Booths vakti mikla athygli. Morgunblaðið sagði frá honum 14. mars. Hið sama gerði Viðskiptablaðið, og birtist þar einnig leiðari, þar sem tekið var undir sjónarmið Booths. Einnig ræddi Vefsjónvarp Viðskiptablaðsins við Booth sama dag. Stefán Ólafsson bloggaði enn fremur um fundinn. Ræðu Booths má sjá í heild hér á Youtube.

Glærur Booths

Photo: Haraldur Gudjonsson.

Dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor í stjórnmálafræði, sem situr í rannsóknarráði RNH, flutti fyrirlestur í Hátíðasal Háskóla Íslands 19. febrúar 2013, er hann nefndi „Frjálshyggjan, kreppan og kapítalisminn“. Þar kvað hann andlátsfregnina um kapítalismann eftir lánsfjárkreppuna 2008 orðum aukna. Atvinnufrelsi hefði samkvæmt mælingum ekki minnkað í heiminum. Stærsta fréttin á fyrsta áratug 21. aldar væri, að Kína og Indland hefðu hafið þátttöku í heimskapítalismanum, 2,5 milljarður manna. Hannes vék síðan að fjórum röksemdum gegn frjálshyggju og kapítalisma.

Hin fyrsta væri, að kapítalisminn væri óstöðugur. Hannes kvað það rétt, en ríkið væri enn óstöðugra. Lánsfjárkreppa síðustu ára stafaði ekki síst af því, að fyrir bankamenn borgaði áhættusækni sig. Þegar vel gengi, græddu þeir. Þegar illa gengi, flyttu þeir tapið á herðar skattgreiðenda. Ný fjármálatækni hefði átt að dreifa áhættu, en í reynd hefði hún frekar falið hana. Einnig væri rangt að flokka fasteignir og ríkisskuldabréf sem áhættulausar eða áhættulitlar fjárfestingar. Hannes nefndi einnig lögboðnar takmarkanir á afskriftum banka sem enn einn þátt í að auka áhættu.

Önnur röksemdin væri, að frjálshyggjutilraunin íslenska hefði mistekist. Hannes kvað enga slíka tilraun hafa verið gerða hér, heldur hefði hagkerfið verið fært í svipað horf og í grannríkjunum. Tímabilið 1991–2004 mætti kenna við markaðskapítalisma, en tímabilið 2004–2009 við klíkukapítalisma, því að þá hefði fámenn auðklíka tekið hér öll völd. Hún hefði hins vegar falið skuldir sínar á bak við mörg nöfn og margar kennitölur. Hún hefði merkt lystisnekkjur sínar og einkaþotur með tölunni 101, því að lánin fyrir þeim hefðu verið slegin á 100 kennitölur, en skuldarinn jafnan verið einn og hinn sami.

Þriðja röksemdin væri, að frjálshyggjan væri ómannúðleg. Hannes kvað fæsta gagnrýnendur hafa kynnt sér verk þeirra Johns Lockes og Adams Smiths. Þeir, sem girntust eitthvað frá náunga sínum, gætu reynt að afla þess með ofbeldi eða kaupum, með verði eða sverði. Kapítalisminn hefði líka reynst öflugasta tæki mannanna til að breyta fátækt í bjargálnir, en við það hyrfi margvíslegt böl.

Photo: Haraldur Gudjonsson.

Fjórða röksemdin væri, að Íslendingar ættu frekar að taka Evrópuþjóðir sér til fyrirmyndar en Bandaríkjamenn. Hannes kvað Bandaríkin ekkert sérstakt frjálshyggjuríki. Hagkerfið þar væri samkvæmt síðustu mælingum hið 18. frjálsasta í heimi. Sviss kæmist líklega næst því að teljast frjálshyggjuríki, því að þar væri hagkerfið ekki aðeins tiltölulega frjálst, heldur væri kúgun eins hóps á öðrum settar rammar skorður. Hins vegar væri umhugsunarefni, að hagsæld væri miklu meiri í „norrænum“ hagkerfum vestan hafs en austan, í Minnesota, Suður-Dakóta og Manitoba frekar en á Íslandi eða í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi.

Eftir fyrirlesturinn spurði Þórólfur Þórlindsson prófessor, hvernig Íslendingar gætu komist út úr ógöngunum. Hannes kvað brýnast að lækka skatta til að örva atvinnulíf og atvinnusköpun. Gunnlaugur Jónsson spurði, hvað Íslendingar ættu að gera í peningamálum. Hannes svaraði, að verðfall peninga væri vegna óskynsamlegrar hegðunar. Lausnin fælist í að breyta þeirri hegðun, eyða ekki um efni fram, gera ekki óhóflega kjarasamninga. Hefðu Íslendingar nægan sjálfsaga til að gera það í skjóli erlends gjaldmiðils, þá hefðu þeir væntanlega nægan sjálfsaga til að gera það án hans. Hann teldi hins vegar sjálfsagt að skoða alla kosti og nefndi sérstaklega myntslátturáð með enskt pund sem viðmiðun.

Fyrirlesturinn, sem var á vegum Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála og einnig þáttur í fyrirlestraröð RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans“, var fjölsóttur. Fundarstjóri var dr. Ómar Kristmundsson, forseti stjórnmálafræðideildar. Að fundinum loknum bauð Hannes Hólmsteinn til móttöku í Hámu, mötuneyti Háskólans, í tilefni sextugsafmælis síns þennan sama dag. Gísli Marteinn Baldursson borgarfulltrúi var veislustjóri, en tríó Péturs Emils Júlíusar Gunnlaugssonar lék jasstónlist. Þar fluttu ávörp þeir Ómar og Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra. Um kvöldið héldu nokkrir vinir og samverkamenn Hannesar kvöldverð honum til heiðurs, og hafði um hann forgöngu stjórn RNH, Gísli Hauksson, Jónmundur Guðmarsson og Jónas Sigurgeirsson. Kjartan Gunnarsson var þar veislustjóri, en hátíðarræðuna flutti Davíð Oddsson, ritstjóri Morgunblaðsins og fyrrverandi forsætisráðherra.

Fyrirlestur Hannesar vakti mikla athygli. Morgunblaðið sagði frá honum 20. janúar 2013. Vefmiðill stúdenta, student.is, sagði einnig frá honum sama dag. Styrmir Gunnarsson skrifaði í vikulegum dálki sínum í Morgunblaðinu 23. febrúar, að með honum hefði þögn háskólaheimsins um hrunið, orsakir þess og afleiðingar, verið rofin. Hannes Hólmsteinn ræddi um efni fyrirlestursins við Björn Bjarnason á sjónvarpsstöðinni ÍNN 27. febrúar. Morgunblaðið sagði frá ættum Hannesar og uppruna 19. febrúar í tilefni sextugsafmælis hans. Einnig birti blaðið viðtal við Hannes 17. febrúar. Viðskiptablaðið flutti einnig viðtal við Hannes 16. febrúar og myndir úr sextugsafmæli hans. Einnig birti vefsjónvarp Viðskiptablaðsins viðtal við Hannes á afmælisdaginn. Hið vikulega myndablað Séð og heyrt birti einnig viðtal við Hannes og myndir úr afmæli hans.

Glærur Hannesar 19.02.2013