Á fjölsóttum hádegisfundi RNH, Evrópuvaktarinnar og Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands í Háskóla Íslands 30. janúar 2014 hélt hinn kunni rithöfundur, stjórnmálaskýrandi og bloggari dr. Richard North, því fram, að Bretar ættu að skoða, hvort þeim hentaði ekki betur að gerast aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, EES, með Norðmönnum, Íslendingum og íbúum Liechtenstein, en að vera áfram í Evrópusambandinu, ESB. Sannleikurinn væri sá, að Bretar réðu miklu meiru um eigin mál utan ESB en innan þess. Þeir gætu eins og Norðmenn og Íslendingar haft áhrif á löggjöf á þeim sviðum, sem varðaði þá sérstaklega. Löggjöf mótaðist sífellt meira eftir alþjóðarétti, en ekki eftir ákvörðunum ESB eins.

North benti á, að á næstu árum væri fyrirhuguð í Bretlandi þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildina að ESB. Teldi hann næsta víst, að úrsögn yrði þar samþykkt. Bretar vildu hafa forræði á eigin málum, en ekki taka við tilskipunum frá Brussel. Heppilegra væri þó að ganga strax úr sambandinu, en halda vitanlega áfram viðskiptum við aðildarríki ESB. Þá væri augljósasti kosturinn að nýta það regluverk, sem þegar hefði orðið til í EES og Norðmenn og Íslendingar ynnu við. North dvelst á Íslandi í nokkra daga við rannsóknir og ræðir meðal annars við stjórnmálamenn og fulltrúa hagsmunasamtaka um afstöðuna til Evrópusambandsins.

Fyrirlestur Norths í Háskólanum vakti mikla athygli. Morgunblaðið birti viðtal við fyrirlesarann 30. janúar og Spegill Ríkisútvarpsins frétt um fundinn 31. janúar. Á meðal gesta á hádegisfundinum var Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra. Björn Bjarnason, fyrrverandi menntamálaráðherra og dómsmálaráðherra, var aðalhvatamaður að heimsókn Norths, bloggaði um fyrirlestur hans og svaraði ádeilum fólks, sem hvorki sótti fyrirlesturinn né las. Sjálfur bloggaði North um heimsókn sína til Íslands, þar á meðal ferð sína um „gullna hringinn“ og viðræður við fulltrúa landbúnaðar og sjávarútvegs.

Frá v.: Skafti Harðarson, Lindy Vopnfjörð (vestur-íslenskur hljómlistarmaður), Igor Gembitsky frá Institute for Humane Studies og Gísli Hauksson.

Gísli Hauksson, formaður stjórnar RNH, og Skafti Harðarson, formaður Samtaka skattgreiðenda, sóttu frelsiskvöldverð Atlas Foundation í New York 14. nóvember 2013. Atlas Foundation eru eins konar regnhlífarsamtök þeirra rannsóknarstofnana um heim allan, sem reyna að finna sjálfvaldar lausnir frekar en valdboðnar á ýmsum úrlausnarefnum, nýta verðlagningu á frjálsum markaði í stað skattlagningar og skipulagningar. Hugsjónamaðurinn Sir Anthony Fisher stofnaði Atlas, en á meðal stofnana innan samtakanna eða netsins eru Institute of Economic Affairs og Adam Smith-stofnunin í Lundúnum og Cato-stofnunin í Washington-borg, en RNH hefur gott samstarf við við þær. Fyrir samkomuna var haldin ráðstefna, Liberty Forum eða Frelsismótið, um rekstur rannsóknarstofnana og grasrótarsamtaka skattgreiðenda og neytenda. Sagnfræðingurinn Leonard Liggio, sem varð áttræður á árinu, var heiðraður sérstaklega á mótinu fyrir ótrauða baráttu fyrir auknu einstaklingsfrelsi. Liggio sótti fyrir meira en hálfri öld málstofu austurrísk-bandaríska hagfræðingsins Ludwigs von Mises í New York-háskóla. Annar gamall lærisveinn von Mises, prófessor Israel Kirzner, flutti einnig erindi á mótinu, en hann hefur sérstaklega rannsakað hlut frumkvöðla að sköpunarmætti kapítalismans. Á frelsismótinu voru Sir Antony Fisher-verðlaunin afhent, 25 þúsund dalir, og veitti hagfræðingurinn Ning Wang þeim viðtöku fyrir bók, sem hann skrifaði með prófessor Ronald Coase, Nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, um How China Became Capitalist, hvernig Kína sneri á braut kapítalisma. Aðalstefið þar er, að ör vöxtur kínversks atvinnulífs síðustu áratugi megi frekar rekja til frumkvæðis einstaklinga en forræðis ríkisins.

Aðalræðuna í frelsiskvöldverðinum flutti sænski sagnfræðingurinn og rithöfundurinn Johan Norberg, en hann leiddi rök að því, að aukin frjáls viðskipti á markaði — eða það, sem er oft nefnt „kapítalismi“ — hefði skilað stórkostlegum árangri síðustu áratugi. Hér er kynning dr. Toms Palmers (sem er tíður gestur á Íslandi) og ræða Norbergs:

Síðan kynnti Brad Lips, forstöðumaður Atlas Foundation, John Templeton verðlaunin, sem nema 100 þúsund Bandaríkjadölum, fyrir merkasta framlag til frelsisbaráttunnar á síðasta ári. Verðlaunahafinn reyndist vera hin bresku Samtök skattgreiðenda, en stofnandi þeirra, Matthew Elliott, flutti erindi á Íslandi fyrir skömmu. Veitti núverandi forstöðumaður Samtakanna, Matthew Sinclair, verðlaununum viðtöku. Hér er verðlaunaveitingin og ræða Sinclairs:

Lamont lávarður í Búdapest. Ljósm. Pócza Kálmán.

Norman Lamont, lávarður af Lerwick, sem var fjármálaráðherra Breta 1990–1993, sagði á ráðstefnu í Búdapest 15. nóvember 2013 um fjármálakreppuna 2008, að það framferði ríkisstjórnar breska Verkamannaflokksins að setja hryðjuverkalög á Íslendinga hefði verið „til skammar“ (a disgrace). Hann kvaðst biðjast afsökunar á þessu framferði fyrir hönd allra þeirra Breta, sem teldu Íslendinga eiga að sæta réttlátri málsmeðferð. Lamont lávarður kvaddi sér sárstaklega hljóðs eftir fyrirlestur dr. Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar prófessors á ráðstefnunni, en hann hafði rakið, hvernig stjórn Verkamannaflokksins hefði lokað íslensku bönkunum tveimur í Lundúnum, fimm mínútum áður en hún kynnti viðamikla björgunaráætlun fyrir alla banka í Bretlandi, og síðan sett hryðjuverkalög á einn íslenska bankann, sem hefði samstundis lamað starfsemi annarra íslenskra fyrirtækja og stofnana.

Hannes í Búdapest. Ljósm. Pócza Kálmán.

Í fyrirlestri sínum hafði Hannes hafnað ýmsum algengum skýringum á bankahruninu íslenska, til dæmis þeim, að regluverkið hefði verið losaralegra en annars staðar, bankarnir of stórir eða bankamennirnir íslensku sérstakir glannar. Hann benti á, að regluverkið var hið sama og annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu, að stærð bankageirans í Sviss, Belgíu og Bretlandi hefði verið svipuð hlutfallslega og á Íslandi og að bankamenn annars staðar í Evrópu hefðu reynst vera sömu glannar og á Íslandi, nema hvað þeir hefðu fengið aðstoð bandaríska seðlabankans, svo að þeir hefðu ekki fallið. Hannes kvað íslenska bankakerfið 2008 hafa verið veikburða vegna tvenns konar kerfisáhættu: vegna of mikilla innbyrðis eignatengsla og vegna þess, að rekstrarsvæði bankanna hefði verið miklu stærra en baktryggingarsvæði þeirra. Úrslitum hefði ráðið um hrun þess, að seðlabankinn bankaríski hefði neitað að veita Íslandi fyrirgreiðslu og stjórn breska Verkamannaflokksins hefði lokað íslensku bönkunum og beitt hryðjuverkalögunum. Þessar ákvarðanir væru enn ekki að fullu skýrðar.

Á ráðstefnunni í Búdapest, sem breski rithöfundurinn John O’Sullivan skipulagði og Dónárstofnunin hélt 15. nóvember, töluðu meðal annarra auk Lamonts lávarðar og prófessors Hannesar H. Gissurarsonar prófessor Péter Ákos Bod, fyrrverandi seðlabankastjóri Ungverjalands, prófessor Antonio Martino, fyrrverandi utanríkisráðherra (1994–1995) og varnarmálaráðherra (2001–2006) Ítalíu, Peter Wallison, fyrrverandi lögfræðilegur ráðgjafi Reagans Bandaríkjaforseta og höfundur minnihlutaálitsins í skýrslu rannsóknarnefndar Bandaríkjaþings á fjármálakreppunni, og Jack Hollihan, fyrrverandi forstöðumaður hjá Morgan Stanley, sem nú rekur eigið fjárfestingafyrirtæki, en hann seldi allar eignir fyrirtækis síns árið 2007, því að hann taldi kreppu á næsta leiti. Wallison rakti fjármálakreppuna að miklu leyti til undirmálslánanna, sem bandarískum fjármálastofnunum hefði með lögum verið skylt að veita, en Hollihan taldi, að mikil mistök hefðu verið gerð með því að bjarga eða endurskipuleggja fyrst Bear Sterns fjármálafyrirtækið, en reyna síðan ekki að koma í veg fyrir það, að Lehman Brothers-fyrirtækið yrði gjaldþrota. Martino gagnrýndi hugmyndina um nýtt stórveldi með sérstaka mynt, Evrópusambandið og evruna, en Bod kvað Ungverja ekki reiðubúna til að taka upp evru. Þátttaka Hannesar í ráðstefnunni var liður í samstarfsverkefni RNH og AECR um „Evrópu, Ísland og framtíð kapítalismans”. Hér er upptaka af ræðunni:

RNH, Rannsóknarsetri um nýsköpun og hagvöxt, var 12. nóvember 2013 veitt aðild að Evrópuvettvangi minningar og samvisku, Platform of European Memory and Conscience, sem stofnaður var 2011 í framhaldi af ályktunum Evrópuráðsins og Evrópuþingsins til minningar um fórnarlömb alræðisstefnunnar í Evrópu, nasisma og kommúnisma. Hélt vettvangurinn aðalfund í þetta sinn í Haag í Hollandi. Hannes H. Gissurarson prófessor sagði þar frá samstarfsverkefni RNH og AECR, Evrópusamtaka íhaldsmanna og umbótasinna, um „Evrópu fórnarlambanna“. Hann skýrði út, hvers vegna megináhersla RNH væri á kommúnisma í því sambandi: Vitneskjan um mannvonsku nasista hefði komist inn í hugi Evrópumanna í stríðslok, þegar þeir sáu fyrir tilstilli ljósmynda og kvikmynda beint inn í útrýmingarbúðir nasista; og á Íslandi hefði starfað öflug kommúnistahreyfing, sem enn ætti sér málsvara.

Hannes rakti nokkra helstu viðburði í samstarfsverkefninu, en fjöldi fræðimanna og rithöfunda í fremstu röð hafa heimsótt Ísland í tengslum við það: dr. Bent Jensen prófessor, einn fremsti sérfræðingur Dana um kommúnisma, dr. Niels Erik Rosenfeldt prófessor, sem skrifað hefur tveggja binda verk um leynilega starfsemi Kominterns, dr. Øystein Sørensen prófessor, einn helsti sérfræðingur Norðmanna um alræðisstefnur, Stéphane Courtois, ritstjóri Svartbókar kommúnismans, Anna Funder, höfundur verðlaunabókarinnar Stasiland, dr. Pawel Ukielski, forstöðumaður safnsins um uppreisnina í Varsjá 1944, dr. Mart Nuut, sagnfræðingur og þingmaður á eistneska þinginu, og dr. Andreja Zver, forstöðumaður stofnunar um sátt við söguna í Slóveníu. Haldin var ljósmyndasýning um heimskommúnismann og Ísland í Þjóðarbókhlöðunni 23. ágúst–16. september 2013, og voru þar margar myndir úr erlendum myndasöfnum og frá einstaklingum á Íslandi og erlendis.

Hannes í Haag. Ljósm. Karl Altau.

Einnig sagði Hannes frá tveimur erindum sínum í tengslum við verkefnið. Annað var haldið í nóvember 2012 til varnar Jung Chang og Jon Halliday, höfundum frægrar ævisögu Maós, en starfsmaður og styrkþegi kínversku stjórnarinnar hafði skrifað langa ádeilu á þau 2007 í Sögu, tímarit Hins íslenska sögufélags, á meðan enn var unnið að þýðingu bókar þeirra. Hitt erindið var haldið í október 2013 um „Ólíkar þjóðir deila minningum“, þar sem Hannes bar saman hlutskipti Íslands og Eystrasaltslandanna á tuttugustu öld: Öll fengu ríkin sjálfstæði 1918, öll voru þau hernumin vorið 1940, í öllum leysti nýr hernámsaðili annan af hólmi 1941, og öll urðu þau lýðveldi 1944, þegar Ísland sleit sambandið við Dani, en Eystrasaltsríkin urðu „ráðstjórnarlýðveldi“ gegn vilja sínum.

Málstofa um rætur alræðisstefnunnar í Haag 12. nóvember 2013. Courtois yst t. v., Landsbergis yst t. h.

Kurt Schrimm, forstöðumaður opinberrar þýskrar stofnunar, sem hefur upp á og ákærir ofbeldisseggi úr röðum nasista, flutti gestafyrirlestur um Demjanjuk-málið. Í tengslum við aðalfund Evrópuvettvangs minningar og samvisku var haldin málstofa að kvöldi 12. nóvember í samkomuhúsi kaþólsku kirkjunnar í Haag, Huis De Boskant, um rætur alræðisstefnunnar. Stéphane Courtois benti þar á, að Lenín hefði fyrstur fylgt fram hugmyndinni um fullkomna umsköpun skipulagsins og nýjan mann að henni lokinni. Í rauninni hefðu Stalín og Hitler og jafnvel Mússólíni verið lærisveinar hans. Auk hans töluðu þar Vytautas Landsbergis, fyrrverandi forseti Litháens og þingmaður á Evrópuþinginu, László Tökés, biskup ungversku mótmælendakirkjunnar í Rúmeníu og baráttumaður gegn ógnarstjórn kommúnista, en hann situr einnig á Evrópuþinginu, og tveir Hollendingar, Jan Wiersma, sem sat á Evrópuþinginu fyrir jafnaðarmenn, og prófessor Theo de Wit. Í umræðum þetta kvöld benti prófessor Courtois á, að Páfagarður hefði verið eini aðilinn fyrir stríð, sem fordæmt hefði alræðisstefnurnar skilyrðislaust í tveimur páfabréfum, Divina Redemptoris gegn sameignarstefnu og Mit brennender Sorge gegn nasisma. Einn áheyrenda, dr. Pawel Ukielski, minnti á reynslu Mið- og Evrópuþjóða, sem lítið hefði verið gert úr í vestrænum sögubókum. Til dæmis væri seinni heimsstyrjöld þar lýst sem átökum Öxulveldanna og Bandamanna, en sannleikurinn væri sá, að Hitler og Stalín hefðu verið bandamenn frá 1939 til 1941 og þá skipt á milli sín Mið- og Austur-Evrópu.

Glærur Hannesar í Haag

Standard Oil olíufélagið: Mynd frá 1904.

Á málstofu í Viðskiptadeild Háskóla Íslands 5. nóvember 2013 gagnrýndi Hannes H. Gissurarson prófessor söguskýringar þeirra Rogers Boyes, Roberts Wades, Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur og fleiri um íslenskt hagkerfi á 20. öld. Þessir höfundar héldu því fram, að hagkerfið hefði lotið fjórtán fjölskyldum eða Kolkrabba. Hannes rakti, hvernig „fjölskyldurnar fjórtán“ hefðu orðið til í blaðamannamáli til að lýsa ástandinu í El Salvador, sem skiptist í fjórtán umdæmi eða héruð. Ólíku væri hins vegar saman að jafna, El Salvador og Íslandi. Hér væri tekjudreifing til dæmis miklu jafnari en þar. Auðvitað hefðu ýmsar fjölskyldur verið áhrifamiklar á Íslandi á 20. öld, til dæmis Thorsarar, Engeyjarættin og ýmsar heildsalafjölskyldur. En slíkar fjölskyldur hefðu ekki aðeins verið til á hægra væng stjórnmálanna. Feðgarnir Hermann Jónasson og Steingrímur Hermannsson hefðu verið forsætisráðherrar í samtals 17 ár á öldinni. Jóhanna Sigurðardóttir væri dóttir þingmanns Alþýðuflokksins og sonardóttir kunns verkalýðsleiðtoga. Hannes benti á, að orsakasambandið gæti verið öfugt við það, sem margir héldu: Ættir yrðu nafnkunnar, af því að menn úr þeim næðu frama, en þeir næðu ekki frama, af því að þeir væru af nafnkunnum ættum. Kolkrabbahugtakið væri líka útlent. Það hefði verið notað í upphafi 20. aldar um einokunarsamtök, en hér á Íslandi hefði eflaust haft áhrif, að Sjónvarpið sýndi 1986–1987 myndaflokk um ítölsku mafíuna undir heitinu „Kolkrabba“. Blaðamenn hefðu síðan tekið orðið upp og notað um laustengdar hóp kaupsýslumanna undir forystu Halldórs H. Jónssonar húsameistara. Sá hópur hefði þó ekki ráðið nema fáum af stærstu fyrirtækjum landsins og þá aðeins um nokkurt skeið: Mörg hefðu verið samvinnufyrirtæki, til dæmis SÍS, KEA og Olíufélagið, önnur ríkisfyrirtæki, svo sem Landsbankinn og ÁTVR, og sum sölusamtök fyrir sjávarútveg, SH og SÍF.

Hannes vék einnig að þeirri skoðun, að Kolkrabbinn hefði þokað fyrir Eimreiðarhópnum undir lok 20. aldar. Því færi fjarri. Eimreiðarhópurinn hefði myndast utan um þá hugsjón að halda úti menningartímariti, en eftir að það hætti útkomu, hefði ritnefndin haldið áfram að hittast í hádeginu aðra hvora viku. Hópurinn hefði verið sundurleitur um margt, og hefði Davíð Oddsson til dæmis fellt Þorstein Pálsson í formannskjöri í Sjálfstæðisflokknum 1991, en báðir hefðu þeir verið í hópnum. Eimreiðarhópurinn hefði verið hádegisverðarhópur, en ekki valdaklíka. Hannes vísaði líka á bug ýmsum söguskýringum Roberts Wades og Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur um aðdraganda bankahrunsins. Bankahrunið hefði ekki orðið vegna losaralegs regluverks, því að hér hefði verið nákvæmlega sama regluverk og í öðrum aðildarríkjum EES. Hins vegar hefði vel heppnuð hagstjórn áranna 1991–2004 leitt til þess, að Ísland hefði notið mikils lánstrausts erlendis. Þetta lánstraust hefði auðklíka undir forystu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar í Baugi notfært sér. Þegar skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið væri skoðuð, sæist, að þessi klíka hefði verið í sérflokki um skuldasöfnun. Aðrar viðskiptasamstæður, svo sem Exista-hópurinn og Björgólfsfeðgar, fóru mun gætilegar. Hannes nefndi aðra ástæðu til þess, að klíka Jóns Ásgeirs hefði verið í sérflokki: Hún hefði keypt upp fjölmiðla og sigað þeim óspart á þá, sem hún taldi andstæðinga sína. Hannes lauk máli sínu með því að benda á, að fámennið væri í senn styrkleiki Íslendinga og veikleiki.

Málstofan var vel sótt, þótt Hannes kvæðist sakna þess, að enginn þeirra, sem hann gagnrýndi, skyldi mæta á hana, þótt þeim hefði sérstaklega verið boðið. Einn fundargesta, Björn Bjarnason, fyrrverandi dómsmálaráðherra, bloggaði um málstofuna. Einnig tók netsjónvarp Morgunblaðsins viðtal við Hannes um efni erindis hans.